Η ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΟΔΟΘΗΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΕΞΟΔΟΣ ΑΠΟ ΑΥΤΗΝ

του Γιώργου Πρεβελάκη *

Όσο ποτέ άλλοτε, για να βγει από την κρίση η Ελλάδα έχει ανάγκη από ανάπτυξη, προσανατολισμένη στις απαιτήσεις του 21ου αιώνα. Και το ερώτημα είναι αν μπορεί να επιτευχθεί ένας παρόμοιος στόχος, με δεδομένες τάσεις και συμπεριφορές που επικρατούν στην ελληνική κοινωνία.

Η νεώτερη ιστορία της Ελλάδας χαρακτηρίζεται από την πάλη ανάμεσα σε δύο τάσεις: α) Η μία έχει ρίζες στην γαιοκτησία, στον παλαιοελλαδίτικο κοτζαμπασισμό. Είναι η αναζήτηση της προσόδου, η οποία, στην παραδοσιακή κοινωνία, προερχόταν αποκλειστικά από την γη –κατόπιν έλαβε την μορφή δανείων, ξένης βοήθειας, εισροών από την ναυτιλία και την μετανάστευση• β) Η άλλη τάση ανάγεται στην διασπορά, στις ελληνικές κοινότητες της Κωνσταντινούπολης, της Σμύρνης, της Θεσσαλονίκης, της Αλεξάνδρειας, της Τεργέστης. Αναζητεί πλούτο και επιτυχία στο εμπόριο και, γενικότερα, στις αστικές δραστηριότητες.

Καθώς αναπτύχθηκε το νεοελληνικό κράτος, οι δύο τάσεις συναντήθηκαν στην νεοσύστατη εθνική ελίτ. Το προσοδοθηρικό τμήμα, καθ’ ό,τι πλέον εντόπιο, διέθετε εξ αρχής πολιτικό πλεονέκτημα –αν και υποχρεωνόταν να μοιράζεται την εξουσία με το παραγωγικό, ιδιαιτέρως όταν η πολιτική του κατέληγε σε αδιέξοδο.

Η υπερδιόγκωση του κράτους εν σχέσει με την ιδιωτική οικονομία αντανακλά την πολιτική ανισότητα ανάμεσα στις δύο εθνικές τάσεις. Το κράτος, αρμόδιο να απορροφά και να διανέμει την έξωθεν πρόσοδο, έγινε φρούριο της προσοδοφόρα.

Η διασπορά, λειτούργησε ως καταφύγιο για τις ασφυκτιούσες ή διωκόμενες δημιουργικές δυνάμεις. Η δυναμική ελληνική παρουσία στο εξωτερικό και η υπανάπτυκτη Ελλάδα αντιπροσωπεύουν τις δύο φαινομενικά αντικρατικές, ουσία συμπληρωματικές, όψεις του Ελληνισμού.

Μετά από την Κατοχή και τον Εμφύλιο, οι δύο τάσεις ισορρόπησαν επί μια περίπου τριακονταετία, οπότε έγιναν κάποια βήματα ανάπτυξης. Από το 1981, επανέκαμψε η ιδεολογία της προσοδοφόρας. Η ένταξη στην Κοινή Αγορά, αντί να ενισχύσει την παραγωγική πτέρυγα, όπως ευελπιστούσαν οι υποστηρικτές της, έδωσε πρόσθετες δυνατότητες για άντληση προσόδων. Έτσι εξηγείται η μετεκλογική φιλοευρωπαϊκή στροφή του ΠΑΣΟΚ, το οποίο, διαστρέφοντας την ευρωπαϊκή λογική, τροφοδότησε τα προσοδοθηρικά κυκλώματα με πόρους που προορίζονταν για την ενίσχυση της παραγωγικότητας. Το πνεύμα του κοτζαμπασισμού θριάμβευσε, εις βάρος των «κουτόφραγκων» –και της Ελλάδας.

Με τις συνέπειες της πολιτικής αυτής προφανείς, υπάρχουν σήμερα ελπίδες για αλλαγή; Μήπως το αδιέξοδο οδηγεί σε ριζικές αναθεωρήσεις ώστε να αξιοποιηθούν τα τεράστια γεωοικονομικά και γεωπολιτικά πλεονεκτήματα της χώρας; Οι καλόπιστοι υποστηρικτές του Μνημονίου κινδυνεύουν να διαψευσθούν, όπως διαψεύσθηκαν οι προσδοκίες από την είσοδο στην Ευρώπη.

Η προσοδοθηρική παράταξη έχει εμπεδώσει την εξουσία της. Ελίσσεται, αλλά δεν παραιτείται. Διαθέτει ισχυρά πολιτικά ερείσματα και κάνει ό,τι μπορεί για να αποτρέψει την κατάρρευση του παρασιτισμού. Έτσι, μπορεί η χώρα με διάφορα οριζόντια μέτρα να αποφεύγει την χρεοκοπία, πλην όμως η τελευταία δεν θα παύσει να βρίσκεται στον ορίζοντα όσο η Ελλάδα δεν μπαίνει σε ουσιαστική περίοδο ανάπτυξης. Και η τελευταία απαιτεί σε βάθος θεσμικές μεταρρυθμίσεις, που να μην μετατρέπουν την γη σε κυρίαρχη πηγή προσόδου, σε παράγοντα αδράνειας, όπως συνέβαινε στην εποχή των τσιφλικάδων.

* Καθηγητής Πανεπιστημίου στο Παρίσι, εκπρόσωπος της Ελλάδας στον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ)