του Ανδρέα Ανδριανόπουλου
Ο καλλιτέχνης δεν λειτουργεί σε κενό· είναι παιδί της εποχής του, επηρεάζεται από τα γεγονότα, τις ιδεολογίες και τις κοινωνικές συγκρούσεις. Μέσα από τη δημιουργία του μπορεί να ασκήσει κριτική, να εμπνεύμιασει, να αφυπνίσει ή να αντισταθεί.
Ήδη από την Αναγέννηση, έργα τέχνης αντικατόπτριζαν τις σχέσεις εξουσίας και πίστης. Αργότερα, ο Φρανθίσκο Γκόγια αποτύπωσε τη φρίκη του πολέμου και τη βία της εξουσίας, ενώ ο Πάμπλο Πικάσο, με τη «Γκουέρνικα», μετέτρεψε τον καμβά σε κραυγή ενάντια στον φασισμό.
Στη σύγχρονη εποχή, η πολιτικοποιημένη τέχνη παίρνει νέες μορφές: street art, installations, performances, ακόμη και ψηφιακές παρεμβάσεις. Καλλιτέχνες όπως ο Banksy ή ο Ai Weiwei χρησιμοποιούν τη δημοσιότητα και τον αιφνιδιασμό για να προκαλέσουν κοινωνικό προβληματισμό και να αναδείξουν ζητήματα ελευθερίας, ανισότητας ή περιβαλλοντικής κρίσης.
Η τέχνη ως πολιτικό εργαλείο έχει, όμως, και τα όριά της. Όπως παρατηρεί ο Henry Ergas, υπάρχει ο κίνδυνος η τέχνη να υποβιβαστεί σε προπαγάνδα, να υπηρετεί δηλαδή την ιδεολογία αντί για την αλήθεια ή την αισθητική της ποιότητα. Όταν το πολιτικό μήνυμα γίνεται αυτοσκοπός, το έργο χάνει τη δύναμή του ως καλλιτεχνική εμπειρία. Η γνήσια πολιτική τέχνη δεν υπαγορεύει, αλλά προκαλεί σκέψη, δεν διατάζει, αλλά συνομιλεί με το κοινό. Όπως είχε σημειώσει ο John Maynard Keynes, η τέχνη οφείλει να εμπνεύσει σε όσους την υπηρετούν την απόλυτη αφοσίωση στην επιδίωξη της αισθητικής τελειότητας. Ο Keynes πίστευε πως “η λογική μπορεί να επιβάλει την τάξη στην κοινωνία και η τέχνη θα μπορούσε να εξευγενίσει τα αισθήματα”.
Η έννοια του artivism (από το Τέχνη και Ακτιβισμός) όμως επιβραβεύει βασικά μοναχά την ιδεολογία, παραβλέποντας στην ουσία τον καλλιτεχνικό προβληματισμό και την αισθητική. Το “σόκ του καινούργιου”, όπως το αποκάλεσε ο Robert Hughes, συνιστούσε υπερβολές που δεν έλεγαν ουσιαστικά τίποτε. Όπως πίνακας κενός, με τίτλο “Διαγραμένος ο ζωγράφος de Kooning” του Robert Rauschenberg, εκθέσεις σε αίθουσες άδειες, με τίτλο “Κενό” του Yves Klein, η τόνοι σκόρπια περιττώματα, του ζωγράφου Pierro Manzoni! Αυτά συνιστούσαν, υποτίθεται, αγώνα κατά του “πατριαρχικού καπιταλισμού”!
Συμπερασματικά, η τέχνη διαθέτει ανεκτίμητη πολιτική διάσταση: μπορεί να αποκαλύψει αλήθειες που οι θεσμοί αποκρύπτουν και να κινητοποιήσει συνειδήσεις. Όταν, όμως, η τέχνη γίνεται αποκλειστικά φορέας ιδεολογίας, παύει να είναι τέχνη και μετατρέπεται σε σύνθημα και αισθητικό σκουπίδι. Η δύναμή της βρίσκεται ακριβώς στην ισορροπία ανάμεσα στο αισθητικό και το πολιτικό· εκεί όπου η δημιουργία παραμένει ελεύθερη, αλλά ποτέ αδιάφορη.
