του Ανδρέα Ανδριανόπουλου
Η ιδέα ότι «ο αυταρχισμός μπορεί να φέρει ανάπτυξη» δεν είναι καινούργια—αλλά πράγματι έχει επιστρέψει δυναμικά στη συζήτηση τα τελευταία χρόνια, ειδικά με αυτό που περιγράφεται ως Autocracy 2.0 (το βιβλίο της Jennifer Lind - αν και η έννοια συνδέεται ευρύτερα με τη σύγχρονη βιβλιογραφία για τον ψηφιακό αυταρχισμό).
Στην πραγματικότητα, η συνύπαρξη αυταρχισμού και ανάπτυξης έχει υπάρξει και στο παρελθόν. Στη Νοτια Κορέα (1960ς –1980s), στη Σιγκαπούρη, στη Χιλή και βέβαια στην σύγχρονη - μετά τον Μάο - Κίνα. Η κυρίαρχη θεωρία όμως, ιδίως μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, ήταν ότι η ανάπτυξη οδηγεί τελικά σε δημοκρατία. Η νέα εκδοχή λέει κάτι πιο σύνθετο, το Autocracy 2.0 δηλαδή. Τα σύγχρονα αυταρχικά καθεστώτα δεν βασίζονται μόνο στην καταστολή. Χρησιμοποιούν τεχνολογία, δεδομένα (data banks, αλγόριθμους), και μιά μερικώς ελεγχόμενη αγορά. Επιτρέπουν μερική οικονομική ελευθερία χωρίς όμως πολιτική ελευθερία.
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Κίνα. Οπου σημειώνονται υψηλοί ρυθμοί ανάπτυξης και τεχνολογική πρόοδος αλλά ταυτόχρονα υπάρχει ισχυρός πολιτικός έλεγχος. Οι υποστηρικτές αυτής της άποψης λένε ότι ο αυταρχισμός έχει κάποια πλεονεκτήματα, όπως ταχύτητα αποφάσεων (χωρίς εκλογικούς κύκλους), μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και ικανότητα επιβολής δύσκολων μεταρρυθμίσεων. Αυτό εξηγεί γιατί χώρες όπως το Βιετνάμ δείχνουν δυναμισμό και ανάπτυξη.
Τα συστήματα όμως αυτά έχουν και σοβαρές αδυναμίες. Κι’ αυτό το σημείο είναι που συχνά υποτιμάται. Υπάρχει έλλειψη αυτοδιόρθωσης, διότι χωρίς ελευθερία λόγου τα λάθη δεν διορθώνονται εύκολα. Δημιουργούνται συχνά «φούσκες» πολιτικής που μπορούν να καταρρευμύσουν ξαφνικά λόγω έλλειψης περιεχομένου.
Υπάρχει επίσης μεγάλη διαφθορά. Η συγκέντρωση εξουσίας συχνά ενισχύει τα πελατειακά δίκτυα και την αδιαφάνεια.
Πολλές αυταρχίες ξεκινούν δυνατά αλλά «κολλάνε» όταν χρειάζεται καινοτομία και κοινωνικη σταθερότητα.
Το κρίσιμο σημείο είναι πως η ανάπτυξη δημιουργεί μεσαία τάξη που ζητά παντα περισσότερα δικαιώματα. Το βλέπουμε να συμβαινει στην Κίνα. Ο αυταρχισμός μπορεί πράγματι να συνυπάρξει με ανάπτυξη. Δύσκολα όμως τη διατηρεί σε βάθος χρόνου χωρίς θεσμούς.
Βραχυπρόθεσμα λοιπόν μπορεί ο αυταρχισμός να είναι αποτελεσματικός, μακροπρόθεσμα όμως η έλλειψη λογοδοσίας γίνεται εμπόδιο και οδηγεί σε εντάσεις και πιθανή κατάρρευση.
(Το βιβλίο του Ανδρέα Ανδριανόπουλου, "Πόλεμος στο Ιράν: Οι Τραγικές Αστοχίες της Ευρώπης". Επίκεντρο, 2026) βρίσκεται στα βιβλιοπωλεία.
