του Αθαν. Χ. Παπανδρόπουλου
Αν και η ευρωπαϊκή συμμετοχή στο παγκόσμιο εμπόριο από 26% που ήταν πριν 35 χρόνια έχει υποχωρήσει στο 18%, η εξέλιξη αυτή δεν έχει αφαιρέσει την πρώτη θέση της γηραιάς ηπείρου στην παγκόσμια αγορά. Σήμερα όμως, αυτή η πρώτη θέση που διεκδικείται και από άλλους διεθνείς πρωταγωνιστές, όπως η Κίνα για παράδειγμα, προσφέρει κάποια ισχυρά ατού στην Ευρώπη.
Και από την άποψη αυτή, μπορούμε να πούμε ότι μια σημαντική διάσταση της ισχύος της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.) παραμένει άγνωστη για την ώρα, σε αντίθεση άλλες τάσεις παρακμής, όπως το Brexit, που εκδηλώθηκαν και αναφύονται στο εσωτερικό της Ένωσης.
Όμως, στη σημερινή συγκυρία, για την Ε.Ε., αποτελεί σημαντική μορφή ισχύος η ικανότητα της να θέτει υψηλά εσωτερικά πρότυπα, αλλάζοντας τρίτη παγκόσμιους κανονισμούς στην πορεία του διεθνούς εμπορίου.
Οι κανονισμοί της E.E. επηρεάζουν το ποιά προϊόντα κατασκευάζονται όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά παντού στον κόσμο. Επειδή διαδραματίζει αυτόν τον ρόλο η E.E. μπορεί να μεταμορφώσει τις παγκόσμιες αγορές σε πολλούς τομείς -κάτι που έχει κάνει με τον καθορισμό
των προτύπων για την προστασία της ιδιωτικής ζωής, για παράδειγμα. Εφόσον η E.E. εξασφαλίζει αυτή την ουσιώδη ρυθμιστική εξουσία, παραμένει μια σημαντική δύναμη στην παγκόσμια οικονομία.
Είναι δε σαφές στις παρούσες συνθήκες, ότι αυτή η διάσταση της ευρωπαϊκής παρουσίας στο παγκόσμιο εμπορικό γίγνεσθαι ενοχλεί πολύ τον ανεκδιήγητο πρόεδρο των ΗΠΑ, ο οποίος επιδιώκει τη διάλυση της ΕΕ, για να μπορεί η Αμερική να συνάπτει διμερείς και τριμερείς διεθνείς εμπορικές συμφωνίες, μετά από μάλλον μυστικές ρυθμίσεις, με Κίνα, Ρωσία και πιθανότατα Βραζιλία.
Όπως είχε γράψει πριν κάποια χρόνια η καθηγήτρια Any Bradford στο βιβλίο της με τίτλο «The Brussels Effect: How the EU Rules the World» η ρυθμιστική ισχύς της Ευρώπης εκτείνεται μέσω χωρών και βιομηχανικών εταιρειών. Οι κανονισμοί της E.E. καθορίζουν τις προεπιλεγμένες ρυθμίσεις απορρήτου στο iPhone.,θέτουν τους όρους για το πώς υλοτομείται η ξυλεία στην Ινδονησία, πώς παράγεται το μέλι στην Βραζιλία και ποια ζιζανιοκτόνα χρησιμοποιούν οι καλλιεργητές κακάο στο Καμερούν. Αποφασίζουν ποιος εξοπλισμός εγκαθίσταται στα εργοστάσια γαλακτοκομικών προϊόντων στην Κίνα και πόση ιδιωτικότητα παρέχεται στους χρήστες του Διαδικτύου στην Λατινική Αμερική. Αυτά είναι μόνο μερικά παραδείγματα της ισχύος της E.E. να ρυθμίζει μονομερώς τις παγκόσμιες αγορές, κάτι που είναι γνωστό ως «η Επίδραση των Βρυξελλών» (the Brussek Effect).
Η επίδραση των Βρυξελλών υποδηλώνει ότι όσο μεγαλύτερη και πλουσιότερη είναι μια καταναλωτική αγορά, τόσο πιο πιθανό είναι οι εξαγωγικές εταιρείες να συμμορφώνονται με τα πρότυπά της. Ο συνδυασμός
μεγέθους και ευημερίας της Ευρώπης καθιστά την καταναλωτική αγορά της έναν χώρο από τον οποίον λίγες εταιρείες θα ήθελαν να απόσχουν. Με πληθυσμό 515 εκατομμυρίων κατοίκων και κατά κεφαλήν ΑΕΠ 50.000 δολάρια, η E.Ε. είναι μια αγορά μεγαλύτερη από αυτήν των Ηνωμένων Πολιτειών και πλουσιότερη από την αντίστοιχη της Κίνας. Είναι επίσης ο δεύτερος μεγαλύτερος εισαγωγέας αγαθών στον κόσμο. Ως αποτέλεσμα, για πολλές επιχειρήσεις, τα οφέλη της πρόσβασης στην αγορά αυτή υπερτερούν του κόστους προσαρμογής στα αυστηρά πρότυπα της E.E.
Αλλά το μέγεθος της αγοράς από μόνο του δεν εξηγεί την ικανότητα της Ευρώπης να προβάλλει τις ρυθμιστικές προτιμήσεις της πέρα από τα σύνορά της. Η E.E. Εχει επίσης οικοδομήσει μια εκτεταμένη θεσμική αρχιτεκτονική και αξιοποίησε την πολιτική βούληση να επιβάλει τους κανονισμούς της. Οι Βρυξέλλες διαθέτουν μια εκτεταμένη ισχύ επιβολής κυρώσεων και την δυνατότητα απαγόρευσης προϊόντων ή υπηρεσιών από την αγορά της E.E. Η προοπτική αυτού του αποκλεισμού αποτρέπει αποτελεσματικά τις παραβιάσεις και προκαλεί συμμόρφωση με τους κανονισμούς της E.E.
Ως αποτέλεσμα του Brussels Effect, η E.E. δεν χρειάζεται να επιβάλλει τα πρότυπά της με καταναγκασμό σε οποιονδήποτε - οι δυνάμεις της αγοράς και μόνο επαρκούν συχνά για τη μετατροπή του ευρωπαϊκού προτύπου σε παγκόσμιο πρότυπο, καθώς οι επιχειρήσεις επεκτείνουν οικειοθελώς τους κανόνες της E.E. ώστε να διέπουν τις παγκόσμιες δραστηριότητές τους.
Ένα άλλο τεράστιο σήμερα θέμα στις σχέσεις της Ευρώπης με την Αμερική, αλλά και για την συμμετοχή της στην ψηφιακή οικονομία και την
επανάσταση της Τεχνητής Νοημοσύνης, είναι η δράση που αφορά την ιδιωτικότητα δεδομένων (data).
Το 2016, η E.E. θέσπισε τον γενικό κανονισμό προστασίας δεδομένων (General Data Protection Regulation, GDPR), ο οποίος περιορίζει την ποσότητα των προσωπικών δεδομένων που μπορούν να συλλεχθούν και τους σκοπούς για τους οποίους μπορούν να χρησιμοποιηθούν τα δεδομένα αυτά. Απαιτεί επίσης ότι κάθε οντότητα -ιδιωτική ή κυβερνητική - που συλλέγει και επεξεργάζεται τέτοια δεδομένα πρέπει να διασφαλίζει την ακεραιότητα, την ασφάλεια και την ακρίβειά της. Ο GDPR προβλέπει ένα «δικαίωμα στην λήθη», με το οποίο οι άνθρωποι διατηρούν το δικαίωμα να ζητήσουν την διαγραφή ορισμένων προσωπικών δεδομένων τους. Η διάταξη του νόμου περί «ιδιωτικότητας εκ του σχεδιασμού» ("privacy by design") απαιτεί από τους κατασκευαστές να σχεδιάζουν τα προϊόντα και τις υπηρεσίες τους έχοντας κατά νου τις υποχρεώσεις τού GDPR. Οι εταιρείες που δεν συμμορφώνονται με τον GDPR αντιμετωπίζουν πρόστιμα ύψους έως 20 εκατομμυρίων ευρώ ή έως και 4% των συνολικών παγκόσμιων εσόδων της εταιρείας από το προηγούμενο οικονομικό έτος.
Η υιοθέτηση του GDPR ήταν μια αμφισβητούμενη διαδικασία. Η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών και κορυφαίες εταιρείες των ΗΠΑ -συμπεριλαμβανομένων των Cisco, Intel, Microsoft και NBCUniversal - αντιτάχθηκα στον κανονισμό με το σκεπτικό ότι θα παρεμπόδιζε την συνεργασία για την εθνική ασφάλεια και θα σκότωνε την καινοτομία και την έρευνα. Η ένταση της κριτικής των ΗΠΑ ήταν συνεπής προς μια βαθιά απόκλιση απόψεων μεταξύ της E.E. και των Ηνωμένων Πολιτειών σχετικά με
την ικανότητα των αγορών να αυτοδιοικούνται και την επιθυμία για κυβερνητικές παρεμβάσεις. Οι νόμοι περί προστασίας προσωπικών δεδομένων των ΗΠΑ είναι σημαντικά ασθενέστεροι από τους αντίστοιχους νόμους της E.E. και περιορίζονται κυρίως στον δημόσιο τομέα, στην υγειονομική περίθαλψη, και στον τραπεζικό κλάδο. Ο ιδιωτικός τομέας στις Ηνωμένες Πολιτείες έχει σε μεγάλο βαθμό αφεθεί να επινοεί και να επιβάλει τους δικούς του περιορισμούς προστασίας της ιδιωτικότητας των data.
Αυτή η φιλοσοφική σε κάποιο βαθμό διαφορά μεταξύ Ευρώπη και ΗΠΑ, ναι μεν συμβάλλει στην προστασία της ιδιωτικότητας, εμποδίζει όμως και την ανάπτυξη της ΤΝ στη γηραιά ήπειρο τη στιγμή που αυτή η τελευταία υστερεί σημαντικά έναντι των ΗΠΑ στην ψηφιακή ανάπτυξη.
Σε κάθε περίπτωση όμως, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μια σημαντική αγορά για πολλές επιχειρήσεις που βασίζονται σε δεδομένα (data), συμπεριλαμβανομένων της Facebook και της Google. Η Facebook έχει περισσότερα από 300 εκατομμύρια χρήστες στην Ευρώπη και αυτοί παράγουν το 25% των παγκόσμιων των εσόδων της. Το μερίδιο της Google στην αγορά αναζήτησης είναι πάνω από 70% εξαρτώμενο από τις χώρες – μέλη της Ε.Ε., γεγονός που κάνει την ευρωπαϊκή αγορά πανίσχυρη στον αναδυόμενο ψηφιακό κόσμο.
Αντί να διχάσουν τις υπηρεσίες τους ή να αποποιηθούν πλήρως την αγορά της EE, πολλές εταιρείες των HΠΑ συμπεριλαμβανομένων των Google, Facebook, Microsoft, Netflix, Uber και Airbnb, έχουν τροποποιήσει τις παγκόσμιες πρακτικές τους περί προστασίας των προσωπικών δεδομένων, ώστε να ανταποκρίνονται στα πρότυπα της EE. Και καθώς οι εταιρείες έχουν
υποκύψει στην Επίδραση των Βρυξελλών, οι κυβερνήσεις έχουν ακολουθήσει το παράδειγμά τους.
Σε έναν κόσμο αυξανόμενης απογοήτευσης σχετικά με την διεθνή συνεργασία, η Επίδραση των Βρυξελλών (Brussels Effect) έχει παραγάγει εντυπωσιακή συμμόρφωση, αν όχι συναίνεση, σε κρίσιμα διασυνοριακά ζητήματα, όπως το ιδιωτικό απόρρητο δεδομένων. Αλλά οι αντίθετοι άνεμοι είναι ισχυροί. Η άνοδος της Κίνας, η αντίδραση στην παγκοσμιοποίηση και η μείωση της διεθνούς συνεργασίας είναι μερικές μόνο από τις δυνάμεις που αντισταθμίζουν την θέση ρυθμιστικών προτύπων από την Ευρώπη.
Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει λόγος να πιστεύουμε ότι η Επίδραση των Βρυξελλών θα επικρατήσει. Αν και η Κίνα ενδέχεται σύντομα να διαθέτει τη μεγαλύτερη καταναλωτική αγορά, η προβολή για το κατά κεφαλήν εισόδημά της το 2050 είναι στα 18.000 δολάρια, δηλαδή πολύ χαμηλότερο από εκείνο των κρατών - μελών της EE. Οι λιγότερο πλούσιοι καταναλωτές έχουν λιγότερη όρεξη για ρυθμίσεις που ενδέχεται να θέσουν σε κίνδυνο την ανάπτυξη και την οικονομική εξέλιξη. Και δεδομένου ότι οι εισαγωγείς καθορίζουν πρότυπα με το να ρυθμίζουν την πρόσβαση στην αγορά τους και η οικονομία της Κίνας στηρίζεται κατά κύριο λόγο στις εξαγωγές, μια «Επίδραση του Πεκίνου» είναι απίθανο να αντικαταστήσει την Επίδραση των Βρυξελλών σύντομα.
Ο φόβος της συρρίκνωσης της πολυμέρειας επίσης δεν αποτελεί λόγο ανησυχίας. Οι χώρες ενδέχεται να αποσυρθούν από συμφωνίες ασφάλειας και εμπορίου ή ακόμη και να εγκαταλείψουν την E.E. Αλλά αυτές οι αντι-παγκοσμιοποιητικές θέσεις δεν θα υπονομεύσουν τους παγκόσμιους κανονισμούς που παράγει η E.E. Επομένως, η Ένωση, παρά τις αμερικανικές
επιθέσεις, παρά την αποπληροφόρηση και την κοινωνική υπονόμευση που δέχεται από τις μεγάλες δυνάμεις του αυταρχισμού – δεξιές και αριστερές – προσώρας διατηρεί τη δύναμη της κανονιστικής της ηγεμονίας. Το ερώτημα είναι έως πότε, από τη στιγμή που παραγωγικότητα και καινοτομία παραπαίουν και η εσωτερική λαϊκίστικη ανοησία παίζει ρέστα.
