του Κώστα Χριστίδη*
Πάντοτε συμπληρώνονται από ένα άτυπο corpus άγραφων, εθιμικών κανόνων, μία κουλτούρα αξιών, μεθόδων, δικτυακών σχέσεων, που συχνά αποκτούν σημασία ίση ή μεγαλύτερη από τους γραπτούς κανόνες.
Οι άγραφοι αυτοί κανόνες συνιστούν έναν άτυπο κώδικα τον οποίο αποδέχεται και εφαρμόζει στην πράξη μία ευρεία πλειοψηφία. Οι συγγραφείς Steven Levitsky και Daniel Ziblatt στο επιδραστικό βιβλίο τους "Πως πεθαίνουν οι δημοκρατίες’’ χαρακτηρίζουν τους άγραφους αυτούς κανόνες ως ‘’προστατευτικά κιγκλιδώματα’’ μίας δημοκρατίας και μεταξύ αυτών θεωρούν ως πυλώνες ομαλής λειτουργίας την αμοιβαία ανοχή και τη θεσμική αυτοσυγκράτηση.
Η αμοιβαία ανοχή σημαίνει ότι αποδεχόμαστε τους πολιτικούς αντιπάλους μας ως πολίτες κατ’ αρχήν έντιμους, νομοταγείς, που αγαπούν την πατρίδα και σέβονται το σύνταγμα. Δεν μπορούμε να τους αντιμετωπίζουμε ως προδότες ή ως απειλή για τους δημοκρατικούς θεσμούς. Όταν η αρχή και οι κανόνες της αμοιβαίας ανοχής παραβιάζονται, η δημοκρατία είναι δύσκολο να επιβιώσει.
Το ίδιο συμβαίνει και όταν εκλείπει η θεσμική αυτοσυγκράτηση, όταν δηλ. υλοποιούνται πράξεις και αναπτύσσονται δραστηριότητες, οι οποίες, ακόμη και αν δεν παραβιάζουν το γράμμα του νόμου, έρχονται σε σύγκρουση με το πνεύμα του. Στην πολιτική, όπως και σε έναν αγώνα μπάσκετ, δεν επιτρέπονται όλα προκειμένου να επιτευχθεί η επιθυμητή νίκη : υπάρχουν όρια στον αριθμό και στο είδος των φάουλ που επιτρέπονται, αν θέλουμε να μη διακοπεί οριστικά το παιχνίδι.
Στην πολιτική, βέβαια, διακυβεύονται απείρως περισσότερα και σημαντικότερα πράγματα από ό,τι σε έναν αγώνα μπάσκετ. Οι θεσμοί, οι κανόνες και τα "προστατευτικά κιγκλιδώματα’’ έχουν καθοριστική σημασία. Ακόμη μεγαλύτερη επίδραση, όμως, έχουν τα πρόσωπα, στα οποία ο λαός με την ψήφο του αναθέτει τα κορυφαία πολιτειακά και πολιτικά αξιώματα. Τα κατάλληλα πρόσωπα, αυτά που διαθέτουν θάρρος χωρίς έπαρση, επιμονή, μεταρρυθμιστικές ιδέες, εμπειρία και ενσυναίσθηση, μπορεί να οδηγήσουν μία χώρα σε ακμή και ευημερία.
Τα ακατάλληλα πρόσωπα, αντιθέτως, προκαλούν συνεχώς κρίσεις, συγκρούσεις αχρείαστες, έντονο διχασμό και οδηγούν την χώρα τους σε ανυποληψία και παρακμή. Το κατά πόσον κάποιος είναι κατάλληλος ή ‘’σωστός’’ ως ηγέτης έχει να κάνει περισσότερο με τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του και τις έμφυτες ικανότητές του και λιγότερο με τις ειδικές γνώσεις, το υπόβαθρο ή τις δεξιότητές του (που και αυτές, βέβαια, έχουν τη σημασία τους).
Δύο παραδείγματα είναι αρκετά για να δείξουν του λόγου το αληθές. Ο πρόεδρος Τραμπ ακολουθεί τακτικές βγαλμένες από το εγχειρίδιο κάθε καλά εκπαιδευόμενου στον αυταρχισμό. Αποκαλεί τα μέσα ενημέρωσης ‘’εχθρό του αμερικανικού λαού’’, αμφισβητεί αποφάσεις δικαστών, περιορίζει την χρηματοδότηση δήμων και οργανισμών της χώρας με επικεφαλής πρόσωπα μη αρεστά σε αυτόν, συμπεριφέρεται καταφρονητικά σε φίλους και αντιπάλους.
Πρόσφατο εύγλωττο παράδειγμα ο χαρακτηρισμός της Νορβηγίας ως "shithouse country‘’ (οι μη αγγλομαθείς ας αναζητήσουν τη μετάφραση …) επειδή η νορβηγική επιτροπή δεν του απένειμε το βραβείο Νομπέλ Ειρήνης ! Η ανεκδιήγητη συμπεριφορά του υπονομεύει τη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος και οδηγεί την αμερικανική υπερδύναμη σε εσωτερικές εντάσεις και σε διεθνή ανυποληψία.
Στην χώρα μας, η κυβέρνηση Τσίπρα – Καμμένου όχι μόνο κλόνισε τα προστατευτικά κιγκλιδώματα, δηλ. την αμοιβαία ανοχή και τη θεσμική αυτοσυγκράτηση, αλλά προσπάθησε συστηματικά να αλώσει θεσμούς όπως η δικαιοσύνη, οι ανεξάρτητες αρχές (με πρώτη την Τράπεζα της Ελλάδος), τα έντυπα και τα τηλεοπτικά ΜΜΕ κ.α. Στις προσπάθειες αυτές απέτυχε τελικά, κυρίως λόγω της σθεναρής αντίδρασης των θιγομένων.
Σήμερα φθαρμένα πρόσωπα διεκδικούν εκ νέου πρωταγωνιστικό ρόλο. Αποφυλακισμένοι επανέρχονται στην πολιτική σκηνή. Καθ’ έξιν υβριστές συνεχίζουν απτόητοι. Τηλεπωλητές υπόσχονται λύσεις κάθε πολιτικού προβλήματος με θαυματουργές συνταγές. Αυτόκλητοι εισαγγελείς επιδιώκουν μετατροπή της χώρας σε ένα απέραντο δικαστήριο. Διάφοροι χιτλερίσκοι και λενινίσκοι προβάλλουν, ανοικτά ή συγκεκαλυμμένα, τα ινδάλματά τους. Η πλειοδοσία υπέρμετρων υποσχέσεων που παραμένουν στα χαρτιά οδηγεί σε εθνική απογοήτευση και, δυνητικά, σε βίαιες αντιδράσεις και εξόφθαλμα λανθασμένες πολιτικές επιλογές.
Απέναντι σε αυτά τα πρόσωπα και σε αυτά τα φαινόμενα οι υποστηρικτές της δημοκρατίας, του ορθολογισμού και της ανοικτής κοινωνίας πρέπει να είναι σε διαρκή επαγρύπνηση.
*Νομικός-Οικονομολόγος
