του
Κωστα Γουλιάμου*
«Το μυαλό δεν είναι ένα δοχείο που πρέπει να γεμίσει, αλλά μία φωτιά που πρέπει να ανάψει», είχε πει ο Έλληνας ιστορικός Πλούταρχος. Ο ίδιος πίστευε πως «όπως η γη, που όσο γόνιμη και είναι, δεν μπορεί να κάνει τίποτα χωρίς καλλιέργεια, έτσι και ο νους χωρίς εκπαίδευση δεν μπορεί να δώσει καλό καρπό». Η έμφαση στην παιδεία και την γνώση υπάρχει από την αρχαιότητα. Ωστόσο, σήμερα περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη περίοδο, είναι αναγκαίο να προσεγγίσουμε την γνώση και την έρευνα ως επένδυση.
Ιδιαίτερα σε αυτή την περίοδο των κρίσεων, η γνώση συνδέεται αναπόφευκτα με σειρά ερωτημάτων με επίκεντρο την δυναμική της ανάπτυξης. Αν και υπάρχει πίεση λόγω ανταγωνισμού από την λεγόμενη «ελεύθερη αγορά» και τους διεθνείς οργανισμούς –με αποτέλεσμα να γίνεται δύσκολη η εξισορρόπηση ανάμεσα σε παραδοσιακές αντιλήψεις και θεσμικές πρακτικές– εν τούτοις η γνώση εξακολουθητικά αποτελεί ανθρώπινο δικαίωμα για προστιθέμενη αξία για το αναπτυξιακό, κοινωνικό και πολιτισμικό κεφάλαιο.
Σε κάθε περίπτωση, η γνώση –με βασικό βραχίονα την εκπαίδευση– σηματοδοτεί ένα ανεκτίμητο πλεονέκτημα που συνεχώς εντείνεται και επεκτείνεται. Είναι μάλιστα μέσω της γνώσης και της έρευνας που οι κοινωνίες αναπτύσσονται και βελτιώνονται. Και αυτό επειδή υπεισέρχονται νέες ιδέες, καινοτομικές λύσεις και νεοφυείς αντιλήψεις που αποτελούν, περισσότερο ίσως από τις επενδύσεις στις χρηματοπιστωτικές αγορές, την κινητήρια δύναμη για την δημιουργία κοινωνικού και πολιτισμικού πλούτου.
Η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) έχει θέσει ως στρατηγικό στόχο να μειώσει το ποσοστό των μαθητών που εγκαταλείπουν πρόωρα το σχολείο, φτάνοντας το 10% μέχρι το 2020, ενώ παράλληλα στοχεύει στην αύξηση των φοιτητών που ολοκληρώνουν την τριτοβάθμια εκπαίδευση σε ποσοστό 40% μέχρι την ίδια χρονική περίοδο. Τόσο στην Κύπρο όσο και στην Ελλάδα, το ποσοστό των φοιτητών που εγκαταλείπουν πρόωρα το σχολείο είναι μικρότερο του ευρωπαϊκού στόχου (6,8% και 9% αντίστοιχα το 2014). Όσον αφορά όμως τους φοιτητές με πανεπιστημιακό δίπλωμα, ενώ στην Κύπρο το ποσοστό αγγίζει το 52,5% το 2014, στην Ελλάδα παραμένει συγκριτικά χαμηλά, στο 37,2%, αγγίζοντας τον ευρωπαϊκό μέσον όρο του 37,9% το 2014. Το χαμηλό αυτό ποσοστό μπορεί να θεωρηθεί και ως μία αρνητική επίπτωση της πολιτικής λιτότητας που εφαρμόζεται από το 2010.
Η εκπαίδευση δυστυχώς έχει κλονιστεί από τις μειώσεις των χορηγιών και κυρίως των ερευνητικών προγραμμάτων, γεγονός που αναχαιτίζει την κλίμακα του μορφωτικού επιπέδου μαθητών και φοιτητών. Κάτω από τις ασφυκτικές συνθήκες λιτότητας, η εκπαίδευση αδυνατεί να λάβει την προσήκουσα προσοχή. Όντως, η οικονομική συρρίκνωση που οδήγησε στις περικοπές των πόρων εκπαίδευσης, αναντίλεκτα παρεμποδίζει την υλοποίηση πολλών στρατηγικών στόχων που τέθηκαν για την δεκαετία που διερχόμαστε.
Τούτου δοθέντος, ο τομέας της ανώτατης παιδείας πρέπει να ληφθεί υπ’ όψιν ως βασική στρατηγική επένδυση για την καλύτερη και αποτελεσματικότερη ανάπτυξη. Ακόμα πιο κρίσιμη είναι η συμβολή της έρευνας στην αντιμετώπιση των διογκούμενων κοινωνικών προκλήσεων, όπως είναι η κλιματική αλλαγή, οι ανισότητες, οι δημογραφικές αλλαγές και η προμήθεια ενέργειας.
Γεωπολιτικά, λόγου χάρη, Ελλάδα και Κύπρος βρίσκονται στο σταυροδρόμι της ανατολικής Μεσογείου με εύκολη πρόσβαση σε όλες σχεδόν τις ηπείρους και με την δυνατότητα υποδοχής πολλών πολιτισμών. Με δεδομένο το ειδικό βάρος και την ιδιαίτερη σημασία της ανακάλυψης φυσικού αερίου στην περιοχή, οι δύο χώρες οφείλουν να αξιοποιήσουν εκπαιδευτικά ευκαιρίες και δυνατότητες. Μέσω των διεθνώς αναγνωρισμένων πανεπιστημίων τους, τόσον η Κύπρος όσο και η Ελλάδα μπορούν να δημιουργήσουν πρωτοποριακά προγράμματα. Οφείλουν να εντείνουν και να εμβαθύνουν την ερευνητική τους συνεργασία με την κοινωνία και την βιομηχανία. Παράλληλα, πρέπει να εστιάσουν συστηματικά και μεθοδικά στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση.
Είναι ωστόσο πρόδηλο πως όλα τούτα προϋποθέτουν δομές, προσωπικό (επιστημονικό και διοικητικό), υπηρεσίες και διακυβέρνηση αριστείας. Ταυτόχρονα όμως και προγράμματα σπουδών με κριτική παιδεία και διαθεματική-αναλυτική θεώρηση και όχι απλώς «προγράμματα-εκκολαπτήριο» εργαλειακής γνώσης με στόχο μόνον τις δεξιότητες και την κατάρτιση. Έτσι, οι φοιτητές θα μπορούν να στοχάζονται κριτικά, αυτοπραγματώνοντας τις δυνατότητες, τις κλίσεις και τα ενδιαφέροντά τους.
Ο Πωλ Ρόμερ (Πανεπιστήμιο Σικάγο) παρουσίασε από τους πρώτους, το 1990, ένα μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης στο οποίο η οικονομία της γνώσης διαδραμάτιζε πρωταγωνιστικό ρόλο. Είκοσι πέντε χρόνια μετά, το μοντέλο του παραμένει επίκαιρο. Το εκπαιδευτικό σύστημα σε όλες τις χώρες της ΕΕ –ιδιαίτερα σε αυτές που εξέρχονται ή βρίσκονται σε καθεστώς μνημονίου– χρειάζεται επειγόντως ολιστικού και όχι αποσπασματικού ή εργαλειακού τύπου μεταρρυθμίσεις. Αυτή είναι και η αγωνία της ίδιας της κοινωνίας, που αναμένει μεταρρυθμίσεις ικανές να διαρρήξουν κατεστημένες τάσεις και αντιλήψεις.
Με επίκεντρο λοιπόν την εκκόλαψη και εμπέδωση της δημοκρατικής παιδείας, αλλά και την όσμωση του επιστημονικού με τον επαγγελματικό προσανατολισμό της ανώτατης εκπαίδευσης, μπορούν να υλοποιηθούν μεταρρυθμίσεις με στόχο, αφ’ ενός, να τονωθεί μία συμμετρική αναπτυξιακή δραστηριότητα και, αφ’ ετέρου, να καταστεί η εκπαίδευση μοχλός κοινωνικής και οικονομικής προόδου.
Άλλωστε, τα πανεπιστήμια ως χώρος (ανα)παραγωγής γνώσης βρίσκονται στον πυρήνα της παραγωγικής διαδικασίας, η οποία δεν μπορεί να είναι αποκομμένη από τις ανάγκες της κοινωνίας, της βιομηχανίας αλλά και του κόσμου της εργασίας. Μόνον έτσι είμαστε σε θέση να μιλάμε για επιτυχή μετάβαση στην «οικονομία της γνώσης».
*Πρύτανης στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου
