του Χρίστου Μπελλέ
Μια δεύτερη απάντηση θα μπορούσε να ήταν: Ο Γιάννης Σμαραγδής είναι ένας από τους σπουδαιότερους σύγχρονους Σκηνοθέτες σε εθνικό και διεθνές πλαίσιο. Σωστή και τούτη η απάντηση, αλλά, περσότερο ορθολογική, τεχνοκρατική, γυμνή από θυμικό.
Αν ρωτήσετε εμένα: Ποιος είναι ο Γιάννης Σμαραγδής, εστιάζοντας στα κύρια ανθρώπινα και καλλιτεχνικά χαρακτηριστικά του, θα σας απαντούσα αβασάνιστα πως ο Γιάννης Σμαραγδής είναι πρώτα απ ‘ όλα και πάνω απ’ όλα ΗΘΟΣ, με την ομηρική της λέξης έννοια, αλλά και τη σύγχρονη έννοια.
Στον Όμηρο, η λέξη ήθος σημαίνει τόπο, πατρίδα. Και ο Γιάννης Σμαραγδής σεργιανίζει στις γειτονιές του κόσμου κρατώντας σφιχτά το χέρι της μεγάλης του ερωμένης, που δεν είναι άλλη από τη γενέθλια γη, την πατρίδα, την Ελλάδα. Ο Γιάννης Σμαραγδής είναι απ’ την ουσία των ονείρων, απ’ τον πηλό των αστεριών, μα προπαντός απ’ τον πηλό της πατρίδας. Ας προσέξουμε, όμως.
Τούτος ο μεγάλος σκηνοθέτης δεν είναι σωβινιστής με ό,τι τούτο σημαίνει φανατικά. Για το Σμαραγδή πατρίδα δεν είναι το κράτος, οι θεσμοί, τα κόμματα, οι νόμοι, τα σταλίκια, τα σύνορα, τα συρματοπλέγματα. Είναι, προπάντων, ο τόπος που πρωτομάτωσε τα γόνατά του, είναι η αγκαλιά και η στοργή της μάνας, είναι η σιγουριά και η εμπιστοσύνη του πατέρα, τα παραμύθια της γιαγιάς, είναι το χαμόγελο του ήλιου από τη χαραμάδα ξημερώματα, είναι ο άγνωρος τρόμος του κεραυνού και της βροντής, είναι ο πρώτος έρωτας που παγώνει το συναπάντημα της ματιάς και ερυθριά ενοχές αθωότητας, είναι και η νεραντζιά σαν ευωδιάζει επιτάφιο.
Πατρίδα, είναι, επίσης, και η γλώσσα, η παράδοση, η Ιστορία ο πολιτισμός, όλα αυτά που διαφορετικά και επιγραμματικά ονομάζουμε προγόνους, ρίζες. Και όλα αυτά καταυγάζουν και εξακτινώνονται μέσα από τις επιλογές της αφήγησής του, μέσα από το έργο του, που βρίθει και απαυγάζει, πέραν των άλλων, ιδιόχρωμο λυρισμό, δημιουργικό συμβολισμό, Θεό και Ύπαρξη.
Με τη σύγχρονη έννοια η λέξη, ήθος, σημαίνει τρόπο, στάση ζωής. Και ο Γιάννης Σμαραγδής, τούτος ο θεόθεν ευπατρίδης, έχει το δικό του ιδιαίτερο τρόπο να βλέπει τα πράγματα και να οράται από αυτά. Έχει, προπάντων, στάση ζωής, έχει απαράβατους κώδικες αξιών, που βιώνει ζώντας λιτά, σεμνά και χαμηλόφωνα, αποφεύγοντας τη δημοσιότητα και την τύρβη της αγοράς, πόρρω απέχων απ’ τη σημερινή φοβισμένη διανόηση, τον πνευματικό κόσμο του «δήθεν», των πανηγυριών, των τελετών, των δεξιώσεων, της αφασίας, της σπουδαρχίας, της αιδήμονας, ενοχικής σιωπής.
Τούτος ο μεγάλος της Τέχνης, με την «ελληνόστροφη» αφήγησή του (Καβάφης, Παπαδιαμάντης, Ελ Γκρέκο, Καζαντζάκης, και τώρα Καποδίστριας) επέλεξε συνειδητά και βιωματικά και με το όπλο της Τέχνης παρά πόδας, να φυλάγει Θερμοπύλες, σ’ έναν τόπο, όπου «κλαδεύει τα δένδρα σε θάμνους», σ’ έναν τόπο, όπου «κεφαλή προεξέχουσα, πυρ…», σ’ έναν τόπο όπου ασύστολα και υποκριτικά τιμά μετά θάνατον, σ’ έναν τόπο όπου εξιδανικεύει τους αποθαμένους και θάβει τους ζωντανούς, σ’ έναν τόπο ευκαιρίας, «πεδίο βολής φτηνό», όπου αθλούνται ξένοι κι αργυρώνητοι πωλώντας, όσο-όσο τα πανανθρώπινα τιμαλφή του, σ’ έναν τόπο όπου θεωρεί τους αρχαίους προγόνους του έωλους και ανωφελείς, σ’ έναν τόπο όπου η Γραφή: «ουδείς προφήτης εν τη εαυτού πατρίδι» βρίσκει την πλήρη συμβατότητά της.
Θέλω να γνωρίζετε ότι αυτό που νοματίω «ελληνόστροφη» αφήγηση δεν είναι μικρό πράγμα είναι πολύ σπουδαίο, για μια Ελλάδα-κουκκίδα στο χάρτη επικυριαρχίας της παγκοσμιοποίησης, στο χάρτη της διατεταγμένης πολυπολιτισμικότητας, στο χάρτη της ανεμοδούρας της νέας τάξης πραγμάτων.
Γιάννη μου, δεν ξέρω πώς να σου το πω, σε αγαπούμε και μαζί σε ευχαριστούμε γιατί, έτσι, απλά, υπάρχεις ανάμεσά μας, σαν ζείδωρη, ζωογόνο βροχή στην αυχμηρή έρημό μας, στην παρακμή, στην τραγικότητά μας…
Σε ευχαριστούμε… και προχωρούμε…
...Πάτρα... Δεκέμβριος 2022... Έκθεση της Σμύρνης...
Με τον Διεθνή Σκηνοθέτη και Ακαδημαϊκό στην Ευρωπαϊκή Ακαδημία Επιστημών και Τεχνών, Γιάννη Σμαραγδή
