Η πρόκληση της οικολογικής ανανέωσης

Έως σήμερα, τίποτα δεν μπορεί να αποδείξει ότι η ιστορία της κλιματικής αλλαγής δεν είναι μια επιστημονική φούσκα που όχι λίγοι χρησιμοποιούν κατά το δοκούν για ιδεολογικούς και άλλους λόγους. Και μέσω αυτής καλλιεργούν, βεβαίως, το αίσθημα του φόβου –που είναι το καλύτερο φάρμακο για την καταπολέμηση της κριτικής σκέψης και την αναζήτηση πηγών πληροφόρησης που να μπορούν να σχηματίσουν γνώσεις. Ανέκαθεν, ο φόβος (και η διάδοσή του) ήταν ιδεολογικό εργαλείο πολλαπλών χρήσεων. 

Παρόλα αυτά, στην συγκεκριμένη περίπτωση η στρατηγική του φόβου δείχνει να μην αποδίδει τα δέοντα. Έχει πλέον αποσυντεθεί σε μεγάλο βαθμό.

Και πώς θα ήταν δυνατόν να πιστέψουμε πως η μεγαλύτερη απειλή για την ανθρωπότητα θα ήταν το κλίμα της γης σε εκατό χρόνια, ενώ βιώνουμε έκρηξη των ελλειμμάτων και της ανεργίας, ενώ το «ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο» βρίσκεται στα πρόθυρα της κατάρρευσης και κάθε έξι δευτερόλεπτα κάποιο παιδί πεθαίνει από την πείνα; Σήμερα, όχι τις επόμενες δεκαετίες. Αυτό δεν είναι πολύ πιο σοβαρό; Το πώς θα είναι το κλίμα σε εκατό χρόνια κανείς δεν το ξέρει. Εν πάση περιπτώσει, θα αναγκαστούμε να προσαρμοστούμε –και έχουμε πολύ καιρό να προετοιμαστούμε.

Οπότε σήμερα η λογική αποκαταστάθηκε, η λέξη «Κοπεγχάγη» έγινε ξανά ονομασία πόλης και ο ΟΗΕ αναζητεί απεγνωσμένα τους χρηματοδότες για να κατορθώσει να οργανώσει την επόμενη σύνοδο για το κλίμα, που οι πάντες διαισθάνονται ότι δεν θα καταλήξει πουθενά. Το ζήτημα της κλιματικής αλλαγής και των αιτιών της επανήλθε στην δικαιοδοσία της επιστήμης. Ας ξαναρχίσει ένας διάλογος γαλήνιος, χωρίς επικοινωνιακές, οικονομικές ή πολιτικές υστεροβουλίες. Αλλά για να συμβεί αυτό θα χρειαστεί καιρός, μια που οι σχεδόν θρησκευτικές βεβαιότητες δεν εγκαταλείπονται από την μια στιγμή στην άλλη. 

Ας το επαναλάβουμε, πάντως: κανείς, ούτε και εμείς, δεν αμφισβητούμε την ανάγκη να ελεγχθούν οι εκπομπές CO2, ούτε να εξοικονομήσουμε ενέργεια. Ας πάψουν επιτέλους οι αλληλοκατηγορίες όσον αφορά τον τελικό μας σκοπό. Ας επικεντρωθεί ο διάλογος εκεί που διαφωνούμε –στα μέσα. Οι μεν δίνουν προβάδισμα στην φορολογία, στις απαγορεύσεις, στον παγκόσμιο επικοινωνιακό ορυμαγδό, στην μακρά πομπή «ψηφισμάτων» και «πρωτοκόλλων», που η τελευταία δεκαπενταετία απέδειξε πόσο άχρηστα είναι. Οι δε (στους οποίους συγκαταλεγόμαστε και εμείς) στοιχηματίζουμε στην επιστήμη και την τεχνολογική καινοτομία, ιδίως όσον αφορά την δέσμευση και την αποθήκευση των εκπομπών CO2, την εξοικονόμηση ενέργειας, την ανάπτυξη των λιγότερο ρυπογόνων πηγών ενέργειας.

Πώς τεκμηριώνουμε αυτή μας την επιλογή, που ορισμένοι θα σπεύσουν να χαρακτηρίσουν, λανθασμένα, ότι εκφράζει «υπεραισιοδοξία» και «επιστημονισμό»; Απαντούμε τεκμηριωμένα και με σαφήνεια. Με αφετηρία την διαπίστωση ότι η πολιτική οικολογία βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με μία θεμελιακή αντινομία: από την μια, η συνέχιση της ανάπτυξης είναι αναγκαία και, από την άλλη, είναι αδύνατη, όπως έχουν σήμερα τα πράγματα.

Είναι αναγκαία, διότι χωρίς μεγέθυνση της οικονομίας βιώνουμε διόγκωση της ανεργίας και έκρηξη των ελλειμμάτων που υπονομεύουν το μέλλον των παιδιών μας. Αλλά είναι και ανέφικτη, υπό την έννοια πως αν οι Ινδοί και οι Κινέζοι έφταναν στο ίδιο επίπεδο κατανάλωσης με εμάς, αν π.χ. διέθεταν κατά κεφαλήν αριθμό αυτοκινήτων ανάλογο με εκείνον των Αμερικανών, θα απορροφούσαν το σύνολο της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου και χάλυβα, πράγμα που σε τελική ανάλυση θα ήταν αιτία πολέμου.

Πώς να υπερβούμε αυτή την αντινομία; Οι φονταμενταλιστές κηρύσσουν την υποανάπτυξη, χωρίς να είναι επ’ ουδενί σε θέση να αναλάβουν τις συνέπειές της σε ανθρώπινο ή κοινωνικό επίπεδο. Εμείς στοιχηματίζουμε στην επιστήμη, αφού είναι αναγκαίο να δώσουμε στην Κίνα και την Ινδία την ευκαιρία να αναπτυχθούν, χωρίς να καταστραφεί ο πλανήτης. Εκεί βρίσκεται το πραγματικό διακύβευμα. Εξάλλου, δεν έχουμε ούτε τα μέσα αλλά ούτε και κανένα δικαίωμα να παρεμποδίσουμε την ανάπτυξή τους. Τα προβλήματά μας δεν θα επιλυθούν με την επιβολή παράλογων οικολογικών φόρων, αλλά με τις μαζικές επενδύσεις στην επιστημονική έρευνα.

Αν η οικολογία συμβολίζει τον φόβο, την καταστροφολογία και την οικονομική υποανάπτυξη, οι πάντες θα την απορρίψουν. Αν προσπαθήσουμε να τιθασσεύσουμε την κλιματική αλλαγή με φορολόγηση των εκπομπών CO2, δεν έχουμε την παραμικρή πιθανότητα επιτυχίας. Χάρη στην κρίση, τα παντός τύπου λόμπι –που είναι πολυάριθμα και ισχυρότατα– θα επιβάλουν με ευκολία την επιστροφή σε μία νοοτροπία «business as usual». Αυτό ακριβώς είναι που θέλουμε να αποφύγουμε. Στα μάτια μας, οι δύο αντίπαλοι της οικολογίας είναι, από την μια, η υποανάπτυξη και, από την άλλη, ο βλακώδης παραγωγισμός. Το πρόβλημα, όμως, είναι ότι αυτές οι δύο τάσεις αλληλοτροφοδοτούνται, όπως γνωρίζουμε ήδη από την δεκαετία του 1970, με την περίφημη δημοσιοποίηση της Έκθεσης του Κλαμπ της Ρώμης, που έγινε γνωστή από την διάσημη ιαχή του τότε προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Σίσκο Μάνσχολτ: «Αλτ στην ανάπτυξη». Το κείμενο προανήγγειλε την παγκόσμια καταστροφή: ανεπάρκεια ενέργειας, ελλείψεις πρώτων υλών, γενικευμένη ρύπανση, κ.ο.κ. 

Όμως, όπως για όλες τις καταστροφολογίες που δεν επαληθεύτηκαν, τείνουμε να απορρίπτουμε το σύνολο των προβλέψεων της έκθεσης αυτής. Συνεχίσαμε λοιπόν να εκμεταλλευόμαστε τους φυσικούς πόρους, να σπαταλάμε, να ξοδεύουμε χωρίς περίσκεψη, να ρυπαίνουμε. Ωστόσο, παρά τις αδυναμίες της και το καταστροφολογικό της άρωμα, η έκθεση του Κλαμπ της Ρώμης περιελάμβανε σημαντικές και χρήσιμες προειδοποιήσεις: να μην σπαταλάμε πρώτες ύλες και ενέργεια, που δεν είναι ανεξάντλητες, να ελέγξουμε τα απορρίμματα, την ρύπανση του νερού και της ατμόσφαιρας, κλπ.

Η πολιτική οικολογία δεν έχει ακόμα υπερβεί αυτό το δίλημμα, με αποτέλεσμα να υπάρχει σήμερα ο κίνδυνος η λογική της οικονομικής ανάπτυξης να μπορέσει για μιαν ακόμη φορά να εκτοπίσει το περιβαλλοντικό ζήτημα σε δεύτερο πλάνο, πράγμα που για εμάς θα ήταν καταστροφικό. Εξ ου και η στράτευσή μας υπέρ μιας οικολογίας θετικής, που θα λαμβάνει υπ’ όψιν της την αναγκαιότητα της εξεύρεσης μιας νέας ισορροπίας μεταξύ του ανθρώπου και του περιβάλλοντός του, χωρίς από την άλλη να παρεμποδίζει την ανάπτυξη, την οικονομική μεγέθυνση και την πρόοδο. Η στράτευσή μας σε αυτή την υπόθεση δεν είναι νέα: βλέπουμε με χαρά ορισμένες από τις ιδέες που πρώτοι υπερασπιστήκαμε να παίρνουν τον δρόμο τους.

Από την μια, έχουμε «παραγωγιστές» που κατανοούν ότι, για να είναι εις θέση να συνεχίσουν τις δραστηριότητές τους, θα χρειαστεί να προσαρμοστούν και να δεχτούν τις απαραίτητες καινοτομίες. Από την άλλη, ορισμένους «πράσινους» ακτιβιστές που αρχίζουν να απομακρύνονται από τα αυταρχικά τους επαναστατικά οράματα, όπως αποδεικνύει η ανανεωτική πορεία της «Ευρώπης-Οικολογίας» (Ε-Ε). Αν και η διαδικασία αυτή είναι σχεδόν αόρατη δια γυμνού οφθαλμού, δεν παύει το κίνημα αυτό να στρέφει τα νώτα στην αντίληψη της υποανάπτυξης, όπως και στην ελευθεροκτόνο αντίληψη της «τιμωρητικής» φορολογίας. Επιπλέον, φαίνεται πως έχει προσηλυτιστεί στην κουλτούρα του διαλόγου. Χαιρόμαστε για τις εξελίξεις αυτές, διότι επιτρέπουν να επανέλθουμε στα πραγματικά σημαντικά ερωτήματα.

Το γραμμικό υπόδειγμα «παίρνω, χρησιμοποιών, πετώ» θα πρέπει να αντικατασταθεί από ένα κυκλικό υπόδειγμα, βασισμένο στην αέναη επαναχρησιμοποίηση των ίδιων πρώτων υλών –είτε πρόκειται για το νερό, είτε για τις ανανεώσιμες (ή ανεξάντλητες) πηγές ενέργειας. Μπορούμε να το πετύχουμε αυτό, αρκεί να επενδύσουμε στην καινοτομία και την πράσινη ανάπτυξη –που σημαίνει, επίσης, να πάψουμε να αναπτύσσουμε τους κλάδους αυτούς αποκλειστικά από κρατικές επιδοτήσεις παραλείποντας να τους εντάξουμε στο κύκλωμα της φυσιολογικής οικονομίας, όπως συνέβη π.χ. με τις ανεμογεννήτριες ή τα φωτοβολταϊκά. Με αποτέλεσμα σήμερα, την ώρα που η Ευρώπη καλείται να τακτοποιήσει τα δημόσια οικονομικά της, η Γερμανία, η Ιταλία, η Ισπανία, το Ηνωμένο Βασίλειο, αναμφίβολα δε λίαν συντόμως και η Γαλλία, να προχωρούν σε περικοπές των κρατικών επιδοτήσεων της ανάπτυξης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

Στους αντίποδες αυτής της αποτυχημένης στρατηγικής, θα χρειαστεί να θέσουμε σε λειτουργία μία οικονομική δραστηριότητα ευεπίφορη να πυροδοτήσει τον δυναμισμό νέων αγορών. Στο εγχώριο επίπεδο, αυτό μοιάζει να συμβαίνει ήδη στον τομέα της αστικής ηλεκτρικής αυτοκίνησης, στην ανάπτυξη τεχνικών δέσμευσης και αποθήκευσης CO2, στις νέες μεθόδους διαχείρισης της οικιακής κατανάλωσης ενέργειας (την «οικοτική»), στον αγώνα κατά της κατάχρησης των λιπασμάτων και των ζιζανιοκτόνων, στην ανάπτυξη νέων αγροτικών τεχνολογιών, συμπεριλαμβανομένων ασφαλώς και των «γενετικά τροποποιημένων οργανισμών».

Παράλληλα, είναι αναγκαίο να αναπτυχθεί η τηλεϊατρική, λόγω και της γήρανσης του πληθυσμού, ενώ η πυρηνική ενέργεια τέταρτης γενεάς θα ήταν δυνατόν να προστατεύσει τα αποθέματα ουρανίου και να καταστρέψει τα πυρηνικά απορρίμματα με μακρά ραδιενεργή περίοδο, σε συνδυασμό με μία σχεδιασμένη διαχείριση των εδαφών.

Καλούμαστε να αλλάξουμε υπόδειγμα χωρίς να οπισθοχωρήσουμε ή να καταστρέψουμε. Αυτό το πρόγραμμα είναι τόσο σαφές όσο και επείγον –εν πάση περιπτώσει, πολύ περισσότερο από το πρόγραμμα που μάς καλεί να ριψοκινδυνεύσουμε τα πάντα στο όνομα της κλιματικής αλλαγής που θα επισυμβεί σε έναν αιώνα. Χρειαζόμαστε αναμφίβολα περίσσευμα λογικής και φαντασίας, συν λιγάκι θάρρος! 

* Πρώην υπουργοί Παιδείας της Γαλλίας στην σοσιαλιστική κυβέρνηση Ζοσπέν (1997-2000) και στην κεντροδεξιά κυβέρνηση Ραφαρέν (2002-2004)