του
Lawrence Summers *
Όταν οι «Φαϊνάνσιαλ Τάϊμς» αφιερώνουν σειρά άρθρων υπό την ενότητα «Κρίση του καπιταλισμού», σημαίνει ότι όντως κάτι συμβαίνει κα άρα θα πρέπει να προβληματιστούμε. Διότι κρίση υπάρχει και είναι ανάγκη να εμβαθύνουμε στα αίτιά της, τα οποία, ως φαίνεται, πάνε πιο μακρυά από τις μέχρι σήμερα προσεγγίσεις. Επηρεάζουν νοοτροπίες και αντιλήψεις και προκαλούν μεταβολές στον κοινωνικό ιστό των αναπτυγμένων οικονομιών, που κλονίζουν συνοχές και συμπεριφορές.
Οι Αμερικανοί είναι παραδοσιακά οι μεγαλύτεροι υποστηρικτές του καπιταλισμού. Παρόλα αυτά, σε πρόσφατη δημοσκόπηση, θετική γνώμη για τον καπιταλισμό φαίνεται πως έχει το 50% του πληθυσμού των ΗΠΑ, σε αντίθεση με το 40% που δεν έχει. Η απογοήτευση είναι ιδιαίτερα εμφανής στη νεολαία, σε ανθρώπους ηλικίας 18-29 ετών, σε Αφροαμερικανούς και σε ισπανόφωνους, των οποίων τα εισοδήματα είναι κατώτερα των 30.000 δολλαρίων, και σε ανθρώπους που δηλώνουν Δημοκρατικοί. Το ερώτημα έτσι που τίθεται είναι αυτό των νέων τάσεων που δημιουργούνται στην αμερικανική κοινωνία, με την εμφάνιση του Tea Party στην δεξιά πλευρά της και του κινήματος Occupy στην αριστερά. Οι δύο αυτές τάσεις έχουν μάλλον ακραίο χαρακτήρα και αυτό είναι ένα πρόβλημα που μόνον ανησυχίες δημιουργεί.
Πόσο δικαιολογημένη, όμως, είναι αυτή η απογοήτευση από τον καπιταλισμό; Αυτό εξαρτάται από την απάντηση που δίνουμε σε δύο ερωτήσεις: Τα σημερινά προβλήματα είναι σύμφυτα με την παρούσα μορφή του καπιταλισμού ή μπορούν να αντιμετωπιστούν με πιο άμεση λύση; Υπάρχουν καλύτερες εναλλακτικές επιλογές;
Η εξάπλωση της στασιμότητας και της ασυνήθιστα υψηλής ανεργίας στην Ιαπωνία και στον υπόλοιπο βιομηχανοποιημένο κόσμο εγείρει αμφιβολίες για την αποτελεσματικότητα του καπιταλισμού ως μέσου προώθησης της απασχόλησης και βελτίωσης του επιπέδου διαβίωσης για την ευρεία μεσαία τάξη. Το πρόβλημα είναι υπαρκτό. Ελάχιστοι στοιχηματίζουν ότι οι ΗΠΑ και η Ευρώπη θα επιστρέψουν σε επίπεδα πλήρους απασχόλησης τα επόμενα πέντε χρόνια. Και στις δύο οικονομίες πιθανότατα θα εκδηλωθούν πιέσεις στην ζήτηση για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι έχουμε να κάνουμε με ένα διαρθρωτικό πρόβλημα, το οποίο, όπως θα έλεγε και ο Κέϋνς, δεν είναι μια απλή βλάβη στο κιβώτιο ταχυτήτων που ακινητοποιεί το όχημα.
Τί κάνουμε λοιπόν; Χρησιμοποιούμε σωστή δημοσιονομική και νομισματική πολιτική ή πάμε πιο μακρυά και λαμβάνουμε διαρθρωτικά μέτρα; Από την άλλη, πώς μπορούν να αμβλυνθούν οι σοβαρές ανησυχίες που εγείρονται από τις ανεπάρκειες της δικαιοσύνης του καπιταλιστικού συστήματος; Ανησυχίες που κατά κύριο λόγο προέρχονται από την απότομη αύξηση της ανεργίας περισσότερο από όσο θα περίμενε κανείς από τον οικονομικό κύκλο –ένας στους έξι Αμερικανούς μεταξύ 24-54 ετών πιθανότατα θα βρίσκεται εκτός αγοράς εργασίας μετά την ανάκαμψη της οικονομίας–, σε συνδυασμό με την δραματική αύξηση του μεριδίου του εισοδήματος που αντιστοιχεί στο 1% του πληθυσμού (αν όχι στο 0,01%) και την μείωση της κοινωνικής κινητικότητας.
Το πρόβλημα είναι υπαρκτό και βαθύ και φαίνεται απίθανο να διορθωθεί από μόνο του, χωρίς παρεμβάσεις. Εν αντιθέσει με τις κυκλικές ανησυχίες, αυτή την φορά δεν φαίνεται να υπάρχει εμφανής διαθέσιμη λύση. Ακόμη και στον κινεζικό κλάδο μεταποίησης, το ποσοστό της απασχόλησης φαίνεται πως είναι χαμηλότερο από τα προ 15ετίας επίπεδα –γεγονός που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η ρίζα του προβλήματος βρίσκεται βαθύτερα, στην εξέλιξη της τεχνολογίας. Μία εξέλιξη που δημιουργεί νέες συνθήκες παραγωγής πλούτου, οι οποίες έχουν μεταβατικό χαρακτήρα αλλά σημειώνονται σε παγκόσμιο επίπεδο και όχι σε συγκεκριμένες περιοχές.
Παρατηρούνται έτσι νέα φαινόμενα, τα οποία οι υπεύθυνοι των οικονομικών πολιτικών δεν θέλησαν να τα αναλύσουν σε βάθος.
Η αγροτική οικονομία έδωσε την σκυτάλη στην βιομηχανική οικονομία επειδή η πρόοδος απάντησε στην ανάγκη για παραγωγή τροφίμων που να απαιτεί συμμετοχή μικρότερου μέρους του πληθυσμού, απελευθερώνοντας έτσι μεγάλο αριθμό ανθρώπων, οι οποίοι πλέον είχαν την δυνατότητα να εργαστούν σε άλλους τομείς. Η ίδια πρόοδος συντελείται και τώρα στον μεταποιητικό κλάδο και σε ευρεία γκάμα υπηρεσιών, μειώνοντας τις προοπτικές απασχόλησης για πολλούς.
Παράλληλα, όπως συνέβη τις πρώτες ημέρες της βιομηχανικής εποχής, ο συνδυασμός ουσιαστικών πληθυσμιακών μετακινήσεων και της δυνατότητας παραγωγής σε μεγάλη κλίμακα έδωσε την ευκαιρία σε λίγους τυχερούς να συγκεντρώσουν ισχυρές περιουσίες.
Κάτι τέτοιο βλέπουμε και σήμερα. Μεγάλες περιουσίες δημιουργούνται σε ελάχιστο χρόνο, την ώρα που μεταβάλλονται και όλα τα δεδομένα για την δημιουργία του νέου αυτού πλούτου που στηρίζεται στην γνώση και στην τεχνολογία. Η φύση της μεταμόρφωσης επισημαίνεται από την 50πλάσια μεταβολή στην σχετική τιμή μιας τηλεόρασης συγκριτικά με το κόστος ημερήσιας νοσηλείας κατά την τελευταία γενιά.
Έχει συχνά αναφερθεί ότι ο μέσος μισθός των εργαζομένων έχει μείνει στάσιμος, γεγονός που συγκαλύπτει ένα σημαντικό μέρος τού τί συμβαίνει. Εάν εξετάσουμε την εξέλιξη, μετρώντας την πορεία των τιμών στις συσκευές ή στα ρούχα ή στις τηλεπικοινωνίες, όπου η ανάπτυξη της παραγωγικότητας ήταν ταχεία, τότε καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι οι μισθοί αυξήθηκαν σημαντικά κατά την τελευταία γενιά. Το πρόβλημα είναι πως έμειναν στάσιμοι ή μειώθηκαν εάν η μέτρηση γίνει ως προς τις τιμές των κατοικιών, οι οποίες υποχωρούν, το κόστος της υγείας, των τροφίμων, της ενέργειας και της εκπαίδευσης. Δεδομένου ότι πλέον απαιτούνται λιγότεροι εργαζόμενοι για να ικανοποιηθεί η ζήτηση για συσκευές και ρουχισμό, είναι φυσικό και επόμενο ότι τόσο περισσότεροι θα εργάζονται σε κλάδους όπως η υγεία και η εκπαίδευση, όπου τα αποτελέσματα είναι καταφανώς απογοητευτικά. Όπως αναφέρει και ο οικονομολόγος Michael Spence, ουσιαστικά όλη η ανάπτυξη της απασχόλησης στις ΗΠΑ κατά την τελευταία γενιά έλαβε χώρα σε μη εμπορεύσιμα προϊόντα.
Το πρόβλημα είναι πως σε πολλούς από αυτούς τους τομείς η παραδοσιακή επιχειρηματολογία υπέρ του καπιταλισμού είναι αδύναμη. Δεν είναι βεβαίως τυχαίο ότι, σχεδόν σε όλες τις κοινωνίες, η υγεία κα η εκπαίδευση βρίσκονται στα χέρια του δημόσιου τομέα, εν αντιθέσει με όσα συμβαίνουν στην παραγωγή βιομηχανικών προϊόντων. Υπάρχει η ανάγκη για μεταφορά περισσότερων εργαζομένων από δραστηριότητες όπως η χαλυβουργία σε δραστηριότητες όπως η φροντίδα των γηραιότερων. Υπάρχει, παράλληλα, η ανάγκη για συρρίκνωση ή τουλάχιστον για επιβράδυνση της ανάπτυξης του δημόσιου τομέα.
Έτσι, ερχόμαστε στην ενοχοποίηση των χρεοκοπημένων κυβερνήσεων των βιομηχανοποιημένων καπιταλιστικών κοινωνιών. Παρότι η οικονομία ακολουθεί μη ικανοποιητική πορεία, οι πιέσεις στους προϋπολογισμούς περιορίζουν την δυνατότητα αντίδρασης του δημόσιου τομέα. Οι συζητήσεις πλέον αφορούν το πώς και το πότε –όχι το εάν– θα μειωθούν τα βασικά προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας. Ακόμη και το ουσιώδες θέμα της φερεγγυότητας πολλών καπιταλιστικών κρατών φαίνεται ότι αμφισβητείται. Υπάρχει έτσι ένα σοβαρό πρόβλημα χρηματοδότησης δημοσίων δαπανών υπό συνθήκες μη επαρκούς παραγωγής πλούτου. Όσο δε το πρόβλημα αυτό οξύνεται, τόσο μεγαλώνουν και οι απαιτήσεις κοινωνιών ολόκληρων για εκπαίδευση, περίθαλψη και κοινωνική προστασία.
Υπό αυτές τις συνθήκες και με δεδομένη πλέον την καθιέρωση του συστήματος της οικονομίας της αγοράς παγκοσμίως, όπως αυτό προκύπτει και από τις συζητήσεις που γίνονται στους κόλπους του G20, η παγκόσμια οικονομία είναι υπερβολικά αλληλένδετη. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει σε πλανητικό επίπεδο, θεσμικά, να αποφασιστεί πώς θα λειτουργεί ο νέος καταμερισμός της εργασίας, με δεδομένη επίσης και την δημογραφική ανάπτυξη που παρατηρείται στον πλανήτη μας. Εν ολίγοις, αφού μελετήσουμε τους νέους προσανατολισμούς του καπιταλισμού, χωρίς να θιγεί ο δυναμισμός του, θα χρειαστεί να επαναπροσδιορίσουμε τους κανόνες της λειτουργίας του. Δίνοντας έμφαση στην υγεία, την εκπαίδευση και την κοινωνική προστασία.
* Πρώην υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ, καθηγητής στο πανεπιστήμιο Χάρβαρντ
