του Ιωάννη Τσουκαλά *
Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σήμερα οι ευρωπαϊκές κοινωνίες είναι εξαιρετικά σοβαρές: η υπερθέρμανση του πλανήτη, τα φθίνοντα ενεργειακά, υδάτινα και διατροφικά αποθέματα, η γήρανση του πληθυσμού, οι νέες πανδημίες και οι προκλήσεις για την ασφάλεια. Η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), με το μέγεθός της και τα ειδικά αναπτυξιακά, κοινωνικά και πολιτισμικά της χαρακτηριστικά, είναι εξαιρετικά ευάλωτη. Την ίδια στιγμή, οι συσχετισμοί δυνάμεων στην διεθνή αρένα γίνονται όλο και πιο δυσμενείς για την ΕΕ: πέρα από τους παραδοσιακούς εταίρους και ανταγωνιστές της, μία πλειάδα αναδυόμενων χωρών –Κίνα, Ινδία, Βραζιλία, Τουρκία, κ.α.– εμφανίζονται με αξιώσεις στο διεθνές προσκήνιο και διεκδικούν γεωστρατηγικό ρόλο βασιζόμενες στην αλματώδη οικονομική, τεχνολογική αλλά και δημογραφική τους ανάπτυξη.
Όλες οι ενδείξεις συνηγορούν στο ότι, έως το 2025, το κέντρο βάρους της παγκόσμιας οικονομίας, έρευνας, καινοτομίας, τεχνολογική και κοινωνικής ανάπτυξης θα έχει μετατοπιστεί προς την Ασία. Το 2025 η Ασία θα φιλοξενεί το 61% του παγκόσμιου πληθυσμού, ενώ η ΕΕ θα αποτελεί μία μικρή ένωση, έχοντας μόλις το 6,5% του παγκόσμιου πληθυσμού –και μάλιστα το 30% των Ευρωπαίων θα έχει ηλικία μεγαλύτερη των 65 ετών.
Παράλληλα, η ερευνητική και τεχνολογική πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ και της ΕΕ θα έχει υποσκελιστεί από την Κίνα και την Ινδία, χώρες που αυξάνουν με εντυπωσιακούς ρυθμούς τις επενδύσεις τους στην έρευνα και που περνούν πλέον, από την οικονομικά επιτυχημένη συνταγή της απλής αντιγραφής δυτικών τεχνολογιών, στην εγχώρια αυτοδύναμη τεχνολογική καινοτομία. Μία τεχνολογική καινοτομία των μέσων παραγωγής που έχει γίνει επιτρεπτή από την μαζική μεταφορά δυτικής και ιαπωνικής τεχνογνωσίας προς τα τεράστια ασιατικά πολυεργοστάσια που παράγουν τα προϊόντα που καταναλώνουν μαζικά οι αγορές της Δύσης. Ήδη, στις χώρες της Ασίας εγκαθίστανται όλο και περισσότερες τεχνολογικά καινοτόμες εταιρείες καθώς και πολυάριθμα πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα που, έχοντας πρόσβαση σε άφθονους οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους, έχουν ήδη αρχίσει να κατακλύζουν με επιστημονικές δημοσιεύσεις –χαμηλότερου, για την ώρα, επιπέδου– την διεθνή επιστημονική βιβλιογραφία.
Αυτή η νέα, μετά από αιώνες, μετατόπιση του ιστορικού εκκρεμούς προς την Ανατολή θα συνοδεύεται από συνθήκες αυξημένου ανταγωνισμού για τους ταχέως μειούμενους φυσικούς πόρους του πλανήτη (σπάνιες γαίες, υδρογονάνθρακες, αλλά και πόσιμο νερό) και ενδεχομένως να πραγματοποιηθεί σε ένα πλαίσιο πρωτόγνωρων κλιματικών αλλαγών και μετατοπίσεων πληθυσμών.
Οι ιστορικές αυτές εξελίξεις δεν αποτελούν κεραυνό εν αιθρία. Ήδη από το 2000 τα ευρωπαϊκά κράτη είχαν συνειδητοποιήσει την ανάγκη για την μετεξέλιξη της ΕΕ στην «πλέον δυναμική και ανταγωνιστική οικονομία της γνώσης». Η φιλόδοξη Στρατηγική της Λισαβόνας εστίασε σε «περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας», καθώς και στην μετεξέλιξη της Ευρώπης σε «οικονομία της γνώσης», η οποία, βασιζόμενη στο γνωστό Τρίγωνο της Γνώσης «εκπαίδευση-έρευνα-καινοτομία», θα τροφοδοτούσε νέες μεθόδους παραγωγής και καινοτομικής οικονομικής δραστηριότητας, που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν το μοντέλο κοινωνικού κράτους και το επίπεδο διαβίωσης στο οποίο η ΕΕ έχει συνηθίσει.
Δυστυχώς, όμως, σήμερα η εικόνα του συνολικού ερευνητικού τοπίου στην ΕΕ δεν αφήνει πολλά περιθώρια αισιοδοξίας. Οι ευρωπαϊκές επενδύσεις σε μία σειρά από τεχνολογίες-κλειδιά –όπως οι Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνίας, η Βιοτεχνολογία, η Νανοτεχνολογία, η Νανοηλεκτρονική και τα εξελιγμένα υλικά– παραμένουν συγκριτικά χαμηλές έναντι των διεθνών ανταγωνιστών. Η ΕΕ δεν καταφέρνει να ανακόψει τα κύματα της «διαρροής εγκεφάλων», του brain drain –πόσω μάλλον να το μετατρέψει σε brain gain, συγκέντρωση των λαμπρότερων μυαλών του κόσμου, προς όφελός της. Οι ερευνητές από την Ασία και την Ευρώπη συνεχίζουν να αξιολογούν ως ελκυστικότερη μια καρριέρα στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού, ενώ η διαρροή εγκεφάλων από τον ευρωπαϊκό νότο προς τον βορρά δεν αφήνει πολλά περιθώρια αισιοδοξίας για χώρες όπως η δική μας. Ενδεχομένως η Ελλάδα να μπορέσει να συνέλθει από την φυγή των χρηματοοικονομικών κεφαλαίων, αλλά είναι αμφίβολο αν θα αντέξει την απώλεια του νοητικού κεφαλαίου που συνεπάγεται αυτή η «φυγή εγκεφάλων».
Παρόλα αυτά, στην χώρα μας εξακολουθούμε να αγνοούμε επιδεικτικά την αμείλικτη πραγματικότητα και να αντιμετωπίζουμε τα θέματα Έρευνας και Παιδείας μέσα από τον ίδιο παραμορφωτικό καθρέφτη των ιδεοληψιών, αγκυλώσεων και μικροπολιτικών σκοπιμοτήτων που μάς οδήγησαν στην σημερινή κατάσταση. Τα περισσότερα ελληνικά πανεπιστήμια έχουν εξελιχθεί σε δυσκίνητους μηχανισμούς, σοβιετικού τύπου, που μοιάζουν να ασχολούνται περισσότερο με την διατήρηση συντεχνιακών προνομίων και την οργάνωση πάσης φύσεως κοινωνικών αγώνων, παρά με την εκπλήρωση της ακαδημαϊκής και εκπαιδευτικής τους αποστολής.
Η αποστολή των πανεπιστημίων υπονομεύθηκε από την κομματική ανάμειξη συντεταγμένων κομματικών νεολαιών, που την τελευταία τριακονταετία δεν κατέστρεψαν μόνον –με την βοήθεια των άλλων δυνάμεων εσωτερικής κατοχής, δηλαδή συντεχνιασμένων, φιλόδοξων διδασκόντων και συνεταιρισμένων εργαζομένων– την ακαδημαϊκή παράδοση, ηθική και κοινότητα, αλλά, προαγόμενοι στην κομματική πολιτική σκηνή, συμμετείχαν ως πολιτικά πρόσωπα στην σημερινή Ελληνική Τραγωδία, με την ανοχή ή και συμμετοχή των περισσότερων από εμάς.
Τα πανεπιστήμιά μας αντί να μοχθούν για την πρόοδο αγωνίζονται για την συντήρηση και οι επιχειρήσεις μας αντί να επενδύουν στην γνώση βολεύονται με την γνωριμία. Η συνεργασία μεταξύ πανεπιστημίων και επιχειρήσεων, αυτονόητη προϋπόθεση οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης σε όλες τις προηγμένες χώρες, αντιμετωπίζεται στην Ελλάδα περίπου ως ιεροσυλία. Πολύ φοβούμαι ότι η ζημιά για τα ελληνικά πανεπιστήμια είναι ήδη ανεπανόρθωτη. Τουλάχιστον με την παρούσα τους μορφή δύσκολα μπορούν να επιβιώσουν στο σημερινό διεθνές ανταγωνιστικό περιβάλλον. Η εικόνα που βλέπουμε γύρω μας αποδεικνύει με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο ότι το μοντέλο αυτό δεν είναι βιώσιμο. Τα πανεπιστήμιά μας βυθίζονται στο τέλμα και οι ελληνικές επιχειρήσεις –πλην ελαχίστων εξαιρέσεων– δεν είναι σε θέση να ανταγωνιστούν με αξιώσεις στον διεθνή στίβο.
Χαρακτηριστική περίπτωση η ακραία αντίδραση των πρυτανικών αρχών να εφαρμόσουν τον νόμο για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, που ψηφίστηκε από την Βουλή των Ελλήνων και από 255 βουλευτές, με προσχήματα που ανάγονται σε «δημοκρατικού» τύπου ευαισθησίες, ετεροχρονισμένες και ψευδεπίγραφες, αφού η κατάσταση στα ελληνικά ΑΕΙ είναι γνωστή τόσο στην ελληνική κοινωνία όσο και στους ξένους εταίρους μας. Βέβαια, τους τελευταίους μήνες γίνονται προσπάθειες ώστε μία σύγχρονη παιδεία να μπορέσει να συμβάλει στην μελλοντική ανάπτυξη της χώρας, που είναι το μέγα ζητούμενο για τις σημερινές και αυριανές γενιές.
Είναι μονόδρομος για την Ευρώπη –πόσω μάλλον για την Ελλάδα– η επένδυση στην Έρευνα και την Καινοτομία, η κατάρτιση και υποστήριξη νέων επιστημόνων που θα παράγουν και θα αξιοποιούν επιστημονική γνώση προς όφελος της κοινωνίας και της οικονομίας. Η επένδυση στην Έρευνα και την Καινοτομία στον καιρό της κρίσης δεν είναι πολυτέλεια, αλλά αναγκαιότητα. Η Έρευνα και η Καινοτομία αποτελούν κατεξοχήν «δαρβινικές» διαδικασίες, από τις οποίες μόνον οι πιο ευπροσάρμοστοι μπορούν να επιβιώσουν και να διακριθούν.
Η τετριμμένη παρατήρηση ότι κάθε κρίση κρύβει νέες ευκαιρίες δεν είναι αισιόδοξη γι αυτούς που δεν έχουν την ετοιμότητα και τα μέσα να τις αδράξουν. Ο Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνίας και η ευρυζωνικότητα, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, οι τεχνολογίες «χαμηλού άνθρακα» και η εξοικονόμηση ενέργειας, αποτελούν θέματα που βρίσκονται σήμερα στο επίκεντρο του ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος και στα οποία η Ελλάδα θα μπορούσε να πρωτοστατήσει, τόσον επιστημονικά όσο και, γιατί όχι, βιομηχανικά.
Όλα αυτά, όμως, προαπαιτούν ένα ισχυρό, ποιοτικό, αποτελεσματικό εκπαιδευτικό σύστημα. Η ποιοτική εκπαίδευση είναι θεμελιώδης προϋπόθεση για την ανάπτυξη της Κοινωνίας της Γνώσης, η οποία βασίζεται σε υψηλής ποιότητας ανθρώπινο δυναμικό. Για την ΕΕ είναι ξεκάθαρο ότι η ποιοτική ανώτατη εκπαίδευση είναι θεμελιώδης προϋπόθεση για την ανάπτυξη της Κοινωνίας της Γνώσης. Τα πανεπιστήμια αποτελούν την καρδιά του Τριγώνου της Γνώσης (εκπαίδευση-γνώση-καινοτομία). Όλοι οι δείκτες οικονομικής και κοινωνικής προόδου μιας χώρας –κατά κεφαλήν ΑΕΠ, απασχόληση, ανταγωνιστικότητα, επίπεδο μισθών, κλπ– συνδέονται στενά με τους δείκτες επιδόσεων της ανώτατης εκπαίδευσης.
