του Αθανάσιου Χ. Παπαπανδρόπουλου
Σε μια εποχή που η Ευρώπη χτυπημένη από τις ΗΠΑ του Ντόναλντ Τραμπ, ακολουθεί το μονοπάτι της «ευτυχισμένης υποτέλειας», μου ήλθε στο νου ένα δοκίμιο του Γάλλου ιστορικού της λογοτεχνίας Μαρκ Φουμαρόλι, που απεβίωσε το 2020 σε ηλικία 88 ετών.
Το δοκίμιό του «Παρίσι – Νέα Υόρκη και πίσω» (Εκδόσεις Fayard 2009) είναι μια εμπειρία ταυτόχρονα ανησυχητική και καθησυχαστική. Αυτό το ημερολόγιο ενός ταξιδιού ανάμεσα στο Παρίσι των Τεχνών και την πρωτεύουσα των μοντέρνων σύγχρονων εικόνων καταλήγει σε μια ωδή στην στοχαστική ζωή των αρχαίων και ολοκληρώνεται με μια κάπως προκλητική ομολογία πίστης.
Στο τέλος του ταξιδιού του ανάμεσα στις δύο πλευρές του Ατλαντικού, ο ακαδημαϊκός αναθέτει στην Ευρώπη μια μοναδική πολιτιστική και πνευματική αποστολή: αντί να επιμένει να μιμείται την εξαντλητική αμερικανική νεωτερικότητα, να διατηρήσει και να μεταδώσει στον κόσμο και πρωτίστως στις νεότερες γενιές, την αξιοθαύμαστη κληρονομιά της.
Θα πρέπει, γράφει, «να δει στην ποιητική, λογοτεχνική και καλλιτεχνική της παράδοση, και στους δεσμούς της με την ελληνολατινική αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα, ένα έτοιμο εκπαιδευτικό πρόγραμμα για να αφυπνίσει τη φαντασία, την ευαισθησία, το γούστο και την αίσθηση των μορφών της γλώσσας ενός μεγάλου αριθμού παιδιών και εφήβων της».
Με αυτόν τον τρόπο, θα συμμετάσχει στην «συμβολική οικολογία» ενός κόσμου που «η επιστημονική αφαίρεση», «οι τεχνικοί μηχανισμοί», «η «κυκλοφορία πληροφοριών σε βρόχο» και η «κατανάλωση εικόνων και αγαθών που μπορούν να εκκενωθούν» απειλούν να τον καταστήσουν ακατοίκητο...
Εκλογίκευση ενός παλαιού μελετητή ή οραματική διαίσθηση, αναρωτιόταν στο Le Point της 7ης Αυγούστου 2025 ο Σάμουελ Ντουφάι. Είναι δυνατόν το αρχαίο πνεύμα της καταγωγής μας να είναι φορέας του μέλλοντος; Μπορούν τα αρχαία ελληνικά και τα λατινικά να προσφέρουν μια βοήθεια απέναντι σε αδηφάγες αυτοκρατορίες;
Για τον Φουμαρόλι, συγγραφέα της «Διπλωματίας του Πνεύματος», (Gallimard, 2002), αυτή η εκπαιδευτική φιλοδοξία, κάθε άλλο παρά καθαρά στοχαστική, έχει και έναν πολιτικό στόχο: είναι ταυτόχρονα αυτοσκοπός και αρχή δράσης. Το εξηγεί αυτό σε άρθρο που δημοσιεύτηκε το 2010 στο περιοδικό Commentaire. Ξεθάβει αυτή την «Ευρώπη του πνεύματος», που σήμερα παραμελείται, αλλά υποβόσκει στην ιστορία μας, από την αρχαία Αθήνα μέχρι τη Δημοκρατία των Γραμμάτων.
Η μετάδοση της μνήμης της αποτελεί πηγή υπερηφάνειας για τους Ευρωπαίους και ενισχύει την ενότητα της ηπείρου τους, την οποία ούτε τα κράτη, ούτε η Ευρωπαϊκή Ένωση στην τρέχουσα μορφή της έχουν καταφέρει να επιτύχουν. Ο ουμανιστής ανησυχεί για τη «διαβρωτική» φύση της κατάστασης ειρήνης και άνεσης στην οποία ζουν οι Ευρωπαίοι, ξεχνώντας το δικό τους «γενεαλογικό δέντρο» .
Μια θέση που φαίνεται επίκαιρη σήμερα. Σε μια εποχή που οι ΗΠΑ του Τραμπ αμφισβητούν τις ιδρυτικές τους αρχές (ελεύθερο εμπόριο, μετανάστευση, παρεμβατισμός) και προβάλλουν στη φαντασιωμένη μνήμη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας τα όνειρα τους να ξεφύγουν από τον φόβο της παρακμής, όταν η Κίνα ξαναγράφει τον Κομφούκιο υπό ένα αυταρχικό καθεστώς, αυτή η επιστροφή στις ρίζες της θα επέτρεπε στη Γηραιά Ήπειρο να εδραιωθεί χωρίς να προδώσει τον εαυτό της.
Ο Ελβετός φιλόσοφος Ντενί ντε Ρουζμόν συμφώνησε προληπτικά με τον Μαρκ Φουμαρόλι όταν απαριθμούσε, στην Έκθεση του προς τον Ευρωπαϊκό Λαό (1979), τα συστατικά του πολιτισμού του: «Η ελληνική αίσθηση του μέτρου, η ρωμαϊκή αίσθηση του δικαίου, η γερμανική αίσθηση της κοινότητας των ελεύθερων ανθρώπων, ή κελτική αίσθηση της πνευματικής περιπέτειας - για να μην αναφέρουμε κάποια αόριστη χριστιανική νοσταλγία ή τύψεις […]»
Τόσα πολλά συστατικά στοιχεία του ευρωπαϊκού θαύματος, αυτή η «δημιουργία του πνεύματος από ένα ακρωτήριο στην Ασία (4% της έκτασης του πλανήτη) και επτά ή οκτώ παραδόσεις που είναι ασυμβίβαστες από τόσες πολλές απόψεις» (Η Ευρώπη και οι πληθυσμοί της, 1978). Μια Ευρώπη που καθιερώνει ως αρχή τον σεβασμό της αξιοπρέπειας και της ελευθερίας του ανθρώπινου προσώπου, που σήμερα υποδουλώνεται από αυταρχικούς ηγεμόνες σε όλο τον κόσμο, από την Κίνα μέχρι τη Ρωσία, μέσω του Ιράν και της Βόρειας Κορέας.
Για τον Φουμαρόλι, ο πολιτισμός και η πολιτική είναι αλληλένδετα. Η αναβίωση μιας «Ευρώπης του πνεύματος» δεν αφορά μόνο την ικανοποίηση μιας ελαφρώς ξεπερασμένης σνομπ ιδιοτροπίας, αλλά την ελπίδα να απελευθερωθούν οι Ευρωπαίοι από μια επικίνδυνη «αδράνεια».
Μια ελκυστική προοπτική... αλλά ακόμα εφικτή σήμερα; Το γεωπολιτικό πλαίσιο έχει διαταραχθεί από το 2009-2010, με τρόπους που αυτός ο μεγάλος ουμανιστής ίσως δεν είχε φανταστεί. Η Ευρωπαϊκή Ένωση μόλις ταπεινώθηκε δύο φορές.
Πρώτα στη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ στη Χάγη τον Ιούνιο, όταν ο Ντόναλντ Τραμπ άσκησε έντονη πίεση στους συμμάχους του να αυξήσουν τις στρατιωτικές τους δαπάνες, χωρίς να δεσμευτεί να σεβαστεί τη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας της ιδρυτικής συνθήκης του 1949. Στη συνέχεια, με αυτήν την τελωνειακή συμφωνία που συνήφθη τον Ιούλιο με τις ΗΠΑ, η οποία ορίζει ότι οι εξαγωγές τους πέρα από τον Ατλαντικό θα φορολογούνται με 15%.
Μαθαίνουμε με τον σκληρό τρόπο ότι, χωρίς εξουσία, ο πολιτισμός τείνει προς τον μάταιο αισθητισμό... Η ανάπτυξη του ελληνικού και λατινικού πολιτισμού είναι αδιανόητη χωρίς την γεωπολιτική άνοδο της Αθήνας και της Ρώμης.
Το πολιτιστικό μας μοντέλο δέχεται επίθεση σήμερα. Συγκεκριμένα, από τον «τεχνο-Καισαρισμό», αυτό το ιδεολογικό πλέγμα που φέρνει κοντά τον Ντόναλντ Τραμπ και μερικούς από τους ολιγάρχες της Σίλικον Βάλει στην απόλαυση του χάους.
Αυτό θυμάται ο συγγραφέας και δοκιμιογράφος Τζουλιάνο ντα Έμπολι στην εισαγωγή του στο συλλογικό έργο «L’Empire de I’ombre» (Gallimard, 2025), που εκδόθηκε από το περιοδικό Le Grand Continent. Ο συγγραφέας του βιβλίου «The Mage of the Kremlin» (Gallimard, 2022) περιγράφει λεπτομερώς τις δύο φάσεις του έργου του: πρώτον, η «μηχανή του χάους» των κοινωνικών δικτύων και των ψηφιακών εργαλείων υπονομεύει τις φιλελεύθερες δημοκρατίες από μέσα. Στη συνέχεια, οι μάζες προσκολλώνται σε έναν «νέο Λεβιάθαν», την αλγοριθμική μηχανή που διέπεται από Τεχνητή Νοημοσύνη.
Ο Κριστόφ Ριού, καθηγητής που ειδικεύεται στις πολιτιστικές και δημιουργικές βιομηχανίες στο Sciences Ρο, παρατηρεί: «Η Ευρώπη φαίνεται να πολιορκείται από την αναζωπύρωση των αυτοκρατοριών και την επιστροφή του πολέμου, που αποτελούν μια σημαντική παραδειγματική αλλαγή.
Αλλά, αντί για μια παρακμή του ευρωπαϊκού πολιτισμού καθαυτού, σήμερα γινόμαστε μάρτυρες μιας σκόπιμης επίθεσης σε ένα ιστορικό μοντέλο, τόσο από τον εμπόλεμο Ρώσο όσο και από το στρατόπεδο του Μάγκα. Αυτή είναι ακριβώς η απόδειξη ότι η Ευρώπη και ο πολιτισμός της εξακολουθούν να έχουν εμβέλεια στον κόσμο, σε σημείο που να αποτελούν πρωταρχικό στόχο».
Για να αποφύγουμε την υποταγή, πρέπει να επωφεληθούμε από έναν «ορισμένο βαθμό ευρωπαϊκής ανεξαρτησίας σε όλα τα επίπεδα της ψηφιακής τεχνολογίας», υποστηρίζει ο Τζουλιάνο ντα Έμπολι: «Η Ευρώπη είναι πάνω απ’ όλα μια τέχνη ζωής που επιτρέπει στα άτομα, περισσότερο από οπουδήποτε αλλού, να καλλιεργήσουν την μοναδικότητα τους. Η πρόκληση τώρα είναι να προβάλλουμε αυτή την τέχνη ζωής στην ψηφιακή διάσταση για να την καταστήσουμε όργανο αντίστασης ενάντια σε όλους τους ολοκληρωτισμούς [...]».
Διαφορετικά η Ε.Ε. σύντομα θα υποβιβαστεί στο καθεστώς ενός υπαίθριου μουσείου.
