του Λεωνίδα-Φοίβου Κόσκου
“H εξουσία διαφθείρει. Η απόλυτη εξουσία διαφθείρει απολύτως. Oι ισχυροί άνδρες είναι κακοί άνθρωποι ακόμη και αν απλώς ασκούν επιρροή και δεν ασκούν εξουσία».
Το 1888 ο Λόρδος ‘Ακτον συνέδεσε ευθέως την άσκηση εξουσίας, και μάλιστα της απόλυτης, με την διαφθορά. Πριν από αυτόν η Συμβατική είχε κρίνει το 1793 ότι η αποδοχή, η ανάληψη ή η άσκηση απόλυτης εξουσίας αποτελεί καθ’ εαυτή έγκλημα άξιο της εσχάτης των ποινών. Και καρατόμησε τον Λουδοβίκο 16ο.
Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος το 1787 κατά τις διαβουλεύσεις για το αμερικανικό σύνταγμα αντιτάχθηκε αρχικά στην μονοπρόσωπη άσκηση των εξουσιών του Προέδρου ως επικεφαλής της εκτελεστικής εξουσίας.
Και στις τρεις περιπτώσεις η υπέρμετρη συγκέντρωση αρμοδιοτήτων και λειτουργικών εξουσιών σε ένα πρόσωπο αντιμετωπίστηκε ως αιτία για αυθαίρετη δράση χωρίς προηγούμενη διαβούλευση, χωρίς όρους και όρια, χωρίς λογοδοσία. Επομένως ως παραβίαση της δημοκρατικής αρχής, ως αντίθεση στα συμφέροντα του ‘Εθνους και του Λαού.
Από πλευράς ύφους η υπέρμετρη συγκέντρωση αρμοδιοτήτων και λειτουργικών εξουσιών σε ένα πρόσωπο θεωρήθηκε ότι συνεπάγεται αλαζονεία, προσωπολαγνεία, υποτίμηση του ρόλου και της λειτουργικής σημασίας άλλων πόλων της δημόσιας σφαίρας, τελικώς περιφρόνηση των θεσμών, του Λαού και του ‘Εθνους.
Τότε μιλούσαν για δεσποτεία και λαϊκή κυριαρχία. Σήμερα αναφερόμαστε στην θεσμική διαφθορά ( institutional corruption) ως ταυτόσημη της δεσποτείας. Περιγράφει την πρακτική και την τάση των προσώπων που είναι εντεταλμένα με την λειτουργία ενός θεσμού, ενός οργανισμού ή ενός ιδρύματος, να εκφύγουν της θεσπισμένης αποστολής και των θεσπισμένων σκοπών και αρχών διακυβέρνησης επιδιώκοντας άλλα.
Κυρίως επιδιώκοντας με κάθε μέσον την διατήρησή τους στη θέση εξουσίας και επιρροής που κατέχουν και την ματαίωση ή την παρεμπόδιση κάθε ενδεχομένου διαδοχής τους. Αν δε η θέση που κατέχουν προκύπτει από εκλογικές διαδικασίες επιδιώκοντας να αφαιρέσουν από τους ψηφοφόρους την ευχέρεια επιλογής.
Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος πρότεινε αρχικά για την πρόληψη της διαφθοράς από την συγκέντρωση μεγάλης εξουσίας σε ένα πρόσωπο, την υποκατάσταση του Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών ως μονοπρόσωπου οργάνου από τριπρόσωπη εκτελεστική επιτροπή. Τελικά αποδέχθηκε το μονοπρόσωπο και επαφέθηκε στην λαϊκή αντίσταση κατά της δεσποτείας, οψέποτε αυτή ήθελε αναφανεί.
Το ελληνικό σύνταγμα του 1975 για να προλάβει φαινόμενα δεσποτείας και θεσμικής διαφθοράς εκ μέρους του εκάστοτε πρωθυπουργού περιέλαβε διατάξεις που έδιναν στον ΠτΔ την ιδιότητα θεσμικού αντιβάρου απέναντι στον πρωθυπουργό και την εκτελεστική εξουσία καθώς και την δυνατότητα να αναλαμβάνει πρωτοβουλία εκτόνωσης κρίσεων με απευθείας προσφυγή στην λαϊκή ετυμηγορία. Υπ’ αυτήν την έποψη οι εξουσίες του ΠτΔ υπηρετούσαν την δημοκρατική αρχή.
Με την αναθεώρηση του συντάγματος του 1986 ο ΠτΔ αποψιλώθηκε από τις λειτουργικές εξουσίες που του παρείχε το σύνταγμα του 1975, απώλεσε τον οργανικό- θεσμικό του ρόλο και μετατράπηκε σε απλό τροχονόμο διερευνητικών εντολών και συγγραφέα ή εκφωνητή δεκάρικων πανηγυρικών λόγων.
Η αναθεώρηση του 1986 έφερε την σφραγίδα του Μένιου Κουτσόγιωργα τόσο ως προς το ύφος όσο και ως προς το ήθος της αν λάβουμε υπόψη τα έγχρωμα ψηφοδέλτια της εκλογής Αλευρά. Υπήρξε καθ’ εαυτή επίθεση στους θεσμούς και το σύνταγμα και τραυμάτισε την δημόσια σφαίρα.
Προκάλεσε και εξακολουθεί να συνιστά σοβαρό πρωτογενές δημοκρατικό έλλειμμα στην ελληνική συνταγματική τάξη επειδή εξαφάνισε το μόνο σοβαρό αντίβαρο απέναντι στις υπερεξουσίες που έχει τη δυνατότητα να περιβληθεί και τις οποίες ήδη από το 2019 περιβάλλεται ο Έλληνας κοινοβουλευτικός πρωθυπουργός.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου έχοντας αναμφίβολα την πολιτική ηγεμονία μέχρι το 1989 και μεταξύ 1993 και 1996 δεν θέλησε να αξιοποιήσει την αναθεώρηση του 1986, προφανώς επειδή δεν το είχε ανάγκη. Ούτε όμως και οι άλλοι πρωθυπουργοί μέχρι το 2019 και συγκεκριμένα οι Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, Κώστας Σημίτης, Κώστας Καραμανλής, Αντώνης Σαμαράς και Αλέξης Τσίπρας, ασχολήθηκαν με την συστηματική υπερσυγκέντρωση εξουσιών και την οικειοποίηση θεσμικής και πολιτικής επιρροής εις βάρος του συνόλου των κρατικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων και λειτουργιών.
Η αναθεώρηση του 1986 επ’ ουδενί μπορεί να παραλληλιστεί με την «μεγάλη τομή» που εισηγήθηκε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής το 1961 η οποία οδηγούσε στον περιορισμό των παρεμβάσεων του συνταγματικώς ανευθύνου βασιλέως και την διεύρυνση των εξουσιών, της εκτελεστικής εξουσίας και του κοινοβουλευτικού πρωθυπουργού. Η «μεγάλη τομή» αποτελούσε θεμιτή απόπειρα επιβολής της δημοκρατικής αρχής στην τότε ελληνική συνταγματική τάξη.
Η αναθεώρηση του 1986 εξέφυγε του βεληνεκούς της αναθεωρητικής εξουσίας, ή πάντως υπερέβη την βούληση του ιστορικού συντακτικού νομοθέτη ο οποίος έδωσε συγκεκριμένη μορφή στο σύστημα της προεδρευομένης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.
Δηλαδή συγκεκριμένη και μη αναθεωρήσιμη ταυτότητα στον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας της ελληνικής δημοκρατίας. Υπό την έποψη αυτή η αναθεώρηση του 1986 δεν αποτελούσε εφαρμογή της δημοκρατικής αρχής ούτε έτεινε να την υπηρετήσει.
Κατά την αναθεώρηση του 2019 και τις συζητήσεις για τον ΠτΔ η Νέα Δημοκρατία φάνηκε να αποδέχεται σιωπηρώς ως τετελεσμένη την αναθεώρηση του 1986. Παρά ταύτα η ανάγκη της αποκατάστασης του ΠτΔ ως οργανικού μέρους του πολιτεύματος αρχίζει να καθίσταται αναγκαία και θα πρέπει να επανέλθει στον δημόσιο διάλογο.
Σημαίνουσα προς την κατεύθυνση αυτή είναι η παρέμβαση-άρθρο του Γιώργου Πρεβελάκη που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στην εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ.(11/4) ‘Όμως τo θέμα απέκτησε επείγοντα και οξύ χαρακτήρα λόγω της πρόσφατης δημόσιας παρέμβασης του πρωθυπουργού σχετικά με τον ΟΠΕΚΕΠΕ, το πελατειακό κράτος και το ρουσφέτι.
Ακούσαμε κατάπληκτοι τον πρωθυπουργό να αποδίδει την κατάντια του ελληνικού κράτους στο συμβατό της υπουργικής με την βουλευτική ιδιότητα και να προτείνει ως μέρος της θεραπείας του κατ’ αυτόν παθολογικού φαινομένου να ανατεθεί στον πρωθυπουργό η εξουσία να ανασχηματίζει και να αναδομεί το νομοθετικό σώμα σε συνάρτηση με αντίστοιχους ανασχημαστισμούς και αναδομήσεις της κυβέρνησης.
Εμμέσως πλην σαφώς ο πρωθυπουργός φαίνεται να θεωρεί σε αντίθεση με τον Montesquieu επιτρεπτό να παρεμβαίνει στην νομοθετική εξουσία ως επικεφαλής της εκτελεστικής, να μεταβάλλει τη σύνθεσή της χωρίς την συμμετοχή του λαού και ενδεχομένως παρά την βούλησή του, να την χειραγωγεί δε μέσω αποφάσεων και πράξεων που ανήκουν αποκλειστικώς στην κυβερνητική σφαίρα.
Για να θυμηθούμε τον Μπρέχτ, το επόμενο που θα ζητήσει ο πρωθυπουργός είναι, αν δεν του αρέσουν τα εκλογικά αποτελέσματα, να περιενδυθεί την εξουσία για να αλλάζει τη σύνθεση του εκλογικού σώματος. Του ίδιου του Λαού!
Η πρωθυπουργική παρέμβαση επιβάλλει πλέον τη συζήτηση για την παθολογία του λεγόμενου επιτελικού κράτους, για το ρόλο του κράτους γενικότερα και κυρίως για τα όρια της εξουσίας του κοινοβουλευτικού πρωθυπουργού. Επιβάλλει εν ταυτώ την συζήτηση για το περιεχόμενο της συνταγματικής αναθεώρησης ως συζήτησης ουσίας και όχι ως επικοινωνιακού παιγνίου ή απλώς τεχνοκρατικού διακυβεύματος.
