του Αθανάσιου Χ. Παπανδρόπουλου
Έχω διαβάσει και διαβάζω ακόμα σωρεία άρθρων και έχω ακούει μυριάδες προτροπές για την ανάγκη οι πολίτες να επιδείξουν ατομική ευθύνη απέναντι στην δραματική κρίση του κορωνοϊού. Με αφετηρία λοιπόν αυτές τις προτροπές, μια πρώτη σκέψη που έκανα είναι αυτή των προϋποθέσεων για την επίδειξη ατομικής ευθύνης. Με άλλα λόγια, υπό ποιες συνθήκες ένα άτομο μπορεί να επιδείξει ευθύνη, όταν στις κοινωνίες όπου ζει όλα οδηγούν στην ανευθυνοποίησή του. Η θεμιτή μεν αλλά από πολλές πλευρές συντεχνιακή επέκταση του κράτους προνοίας, εκ των πραγμάτων μεταφέροντας προς το κράτος ευθύνες των πολιτών, καλλιεργεί ένα αίσθημα ανευθυνότητας, το οποίο άπαξ και πιάσει ρίζες δύσκολα ανατρέπεται.
Για να περιοριστούμε στην Ευρώπη έτσι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, η ανευθυνοποίηση είναι θεσμική, ιδεολογική και σε μεγάλο βαθμό πολιτικό-φιλοσοφική. Υπάρχουν πολιτικές δυνάμεις που θέλουν απέναντί τους ανεύθυνους πολίτες, γιατί έτσι οι τελευταίοι δέχονται πιο εύκολα διαφορά «παραμύθια». Ιδιαιτέρως προσφιλή δε σε διάφορους «σωτήρες» και δήθεν διανομείς ευημερίας.
Ακόμα χειρότερα στις περισσότερες ευρωπαϊκές κοινωνίες, αμείλικτος είναι και ο ιδεολογικός πόλεμος κατά του ατόμου, που είναι και ο βασικός φορέας της ατομικής ευθύνης. Επίκαιρη από την άποψη αυτή είναι σήμερα η πολύ εύστοχη θεωρία του αείμνηστου Μάρκου Δραγούμη για το «πρωτείο του ατόμου». Στο κορυφαίο έργο του «Πορεία προς τον φιλελευθερισμό», ο συγγραφέας γράφει:
«…“Το πρωτείο του ατόμου” είναι κατά τη γνώμη μου προτιμότερο από την πολυχρησιμοποιημένη “ιδιωτική πρωτοβουλία” πού έχει ταυτισθεί με την ελεύθερη δράση του οικονομικώς ενεργού ατόμου και δη αποκλειστικώς προς την κατεύθυνση του πλουτισμού. Δίδεται έτσι η σφαλερή καθό μονομερής εντύπωση ότι ο φιλελευθερισμός είναι ένα είδος ανεστραμμένου μαρξισμού, με τη διαφορά ότι δεν θέλει την ίση ευημερία για όλους μέσω του κράτους, αλλά τον άνισο πλουτισμό για τον καθένα μέσω της αγοράς. Η ελευθερία ωστόσο (δηλαδή η απουσία καταναγκασμού ανθρώπου από άνθρωπο) δεν ταυτίζεται με την επιδίωξη ενός και μόνο σκοπού, δηλαδή του πλουτισμού, αλλά και μυρίων άλλων, κριτής των οποίων είναι το κυρίαρχο εγώ, όπως είναι η αισθητική απόλαυση, η ανέμελη ζωή, η φιλότης, ο άσωτος βίος ακόμη και η αυτοκαταστροφή, η αυτοθυσία ή η αυτοκτονία.
Σαφής διάκριση πρέπει πάντοτε να γίνεται μεταξύ του φιλελευθερισμού που κατοχυρώνει το πρωτείο τον ατόμου γενικώς και του “καπιταλισμού” που βασίζεται στο πρωτείο του οικονομικώς ενεργού ατόμου και θεσμοποιεί την καρποφόρο επένδυση και επανεπένδυση κεφαλαίου, τη μίσθωση εργατικής δύναμης και την παραγωγή για την αγορά με σκοπό την κερδοφορία. Το πρωτείο του ατόμου εξασφαλίζεται άριστα στο καθεστώς της “φιλελεύθερης τάξης” (έννομης και αυθόρμητης) όπου το κράτος δεν παρεμβαίνει, δεν έχει δικούς του σκοπούς και όπου οι πολίτες διευκολύνονται να στοχοθετούν ελευθέρως στο πλαίσιο της νομοκρατικής πολιτείας που εγγυάται το δίκαιο.»
Από την πλευρά του, ο Γάλλος φιλόσοφος Αλαίν Λωράν, στο τελευταίο βιβλίο του «Η ευθύνη» συνηγορεί υπέρ της μιας «διαδραστικής» υπευθυνοποίησης του ατόμου, ελκυστικής και απενεχοποιητικής, η οποία κάνοντας τα άτομα υπερήφανα για τον εαυτό τους, θα εμπνέουν περισσότερη εμπιστοσύνη στους άλλους. «…Μόνον έτσι θα ενισχυθούν οι κοινωνικοί δεσμοί σε πραγματικά ανοιχτές κοινωνίες…», γράφει ο συγγραφέας.
Και με τον τρόπο αυτόν θέτει το πραγματικό πρόβλημα, που είναι αυτό της νηπιοποίησης των κοινωνιών μας, όπως πολύ εύστοχα έχει υπογραμμίσει ο ημέτερος φιλόσοφος Στέλιος Ράμφος.
Σήμερα λοιπόν, παρά τις θριαμβολογίες των απανταχού κρατολατρών, οι κοινωνίες μας αντιμετωπίζουν και σοβαρότατα προβλήματα. Κριτικοί πνεύματος, ατομικής ευθύνης και αποδείξεως του εγώ ως φορέα αξιών, με το βουληφόρο άτομο να είναι θεμέλιο και λόγος ύπαρξης της κοινωνίας. Υπό αυτές τις συνθήκες, όσοι τόσα χρόνια έσπειραν τον κοινωνικό παιδισμό, ας μην τρέφουν ελπίδες ότι ως εκ θαύματος θα θερίσουν ατομική ευθύνη. Η τελευταία απαιτεί καλές δόσεις αρετής και τόλμης.
